Terenski zapisi Jovana Cvijića pred publikom

Loznica – „Nema onoga koji živi u Loznici a da ne oseća na njemu uticaja. To je jedno od naših mesta koje ima specifičnu lepotu, svoj pečat i boju. Osobito lepa panorama Gučeva, koje se iznad Loznice diže, i njegove vitke kose i povijarci, leti zeleni, od artističkog su efekta. To je varoš u supodini, na mestu gde se planina lomi i prelazi u ravnicu.”

Ovaj zapis, postavljen uz mladićki portret Jovana Cvijića, dočekuje posetioca na novoj postavci Muzeja Jadra posvećenoj naučnim ekskurzijama najznačajnijeg srpskog geografa. Poput tišine starih predela koju Cvijić opisuje, i sam tekst deluje kao tihi uvod u prostor u kome priroda i nauka stoje jedna uz drugu, uzajamno se osvetljavajući.

U Muzeju Jadra ovih dana je otvorena izložba koja objedinjuje rezultate višedecenijskog prikupljanja arhivske građe, od beležnica, karata, crteža do dokumenata koji svedoče o Cvijićevim istraživačkim putovanjima, a traje do 9. decembra. Ona je deo manifestacije „Dani Jovana Cvijića”, koju Centar za kulturu „Vuk Karadžić” u Loznici organizuje već trideset godina, uz podršku grada Loznice i Ministarstva kulture. Od 2010. godine ova ustanova sistematski radi na digitalizaciji Cvijićeve zaostavštine, tražeći u pažljivo vođenim beležnicama nit koja spaja naučnikov pogled na svet.

Povod ovogodišnje izložbe je 140 godina od prve Cvijićeve naučne ekskurzije, koju je 1885. godine, kao učenik Velike škole, preduzeo zajedno sa školskim drugom Dušanom Stojićevićem. Tokom petnaest dana, u julu, dvojica mladića su pešačila kroz sela Šapca i Loznice, Malog Zvornika i Ljubovije, obilazeći i arheološko nalazište Trojanov grad na Ceru. Stojićević, koji će kasnije postati poznati biolog i direktor Prirodnjačkog muzeja, bio je prvi saputnik na putu koji će Cvijića trajno usmeriti ka terenskom radu.

„Ekskurzije su bile njegovo osnovno naučno sredstvo”, objašnjava autorka izložbe, geograf Biljana Radičević, urednik obrazovnih programa Centra za kulturu „Vuk Karadžić”. „Cvijić je svaki letnji raspust provodio u putovanjima, planirao je maršrute, beležio oblike reljefa, razgovarao sa stanovništvom, merio temperaturu vazduha, vode i zemljišta, i pažljivo sklapao mozaik koji će ući u njegova naučna dela.”

Takav pristup nastavio je i tokom doktorskih studija u Beču. Odlučivši da se posveti kraškom reljefu, Cvijić u periodu 1889–1890. obilazi Jadransko primorje, od Trsta do Crne Gore, i tom prilikom dobija od lokalnih istraživača beležnice koje će mu pomoći da napiše prvu potpunu klasifikaciju vrtača i uvala na Balkanskom poluostrvu. Njegova zapažanja o ledničkom reljefu, naročito na planini Rili 1896. godine, zatim o jezerskim površima Ohridskog i Prespanskog jezera, sklopila su se u široku geomorfološku sliku regiona.

Na svakom od 23 panoa izložene su originalne stranice iz 42 Cvijićeve beležnice koje se čuvaju u Muzeju grada Beograda, dok su ostali dokumenti, kao što su  karte, prepiska, crteži, deo arhivske zaostavštine Srpske akademije nauka i umetnosti. Postavka podseća i na Cvijićevu beogradsku kuću, u kojoj je živeo od 1905. do 1927. godine. Posle njegove smrti o kući je brinula supruga Ljubica, zatim sestra Nada, a 1965. godine ona je proglašena spomenikom kulture i od 1967. otvorena je za javnost kao memorijalni muzej.

Izložba u Muzeju Jadra zato deluje kao povratak na početak, na predele koji su ga oblikovali i na mladalačku misao koja stoji u njenom uvodnom delu. Cvijićev zapis, kao i njegova beležnica, nije samo svedočanstvo vremena, on je poziv da se svet oko nas posmatra pažljivije, sa više strpljenja i sa onim istim osećanjem zadivljenosti koje je pratilo mladog istraživača dok je gledao panoramu Gučeva iznad Loznice.