Zašto nas drma zimska tuga

Očekuje se da ste tužni u jesen. Deo vas umire svake godine, kad lišće opada sa drveća i kad se gole grane bore sa vetrom i hladnom zimskom svetlošću. Ali znate i da će doći proleće, kao što znate da će reke ponovo teći nakon što se oslobode leda, pisao je Ernest Hemingvej u svom romanu „Pokretni praznik” šezdesetih godina 20. veka. Savremeni psihijatri smatraju da je ovo jedan od najadekvatnijih opisa tzv. zimske depresije, sezonske boljke koja „napada” svakog desetog Evropljanina i od koje boluje čak 40 odsto stanovnika Skandinavskog poluostrva.

Tu prolaznu melanholiju sezonskog karaktera, koju uzrokuju kraći dani, nebo od olova i zubato sunce, psihijatar Norman Rozental je dve decenije kasnije označio terminom „sezonski afektivni poremećaj”. On u svom najpoznatijem delu „Zimski bluz – sve što treba da znate da biste pobedili sezonski afektivni poremećaj” objašnjava da postoje tri „okidača” za nastavak ove boljke – deficit neurotransmitera serotonina, preosetljivost očiju na smanjenu dnevnu svetlost i poremećaj cirkadijalnog ritma, koji izaziva rani sumrak. Prema mišljenju ovog psihijatra, glavni saveznici u borbi sa „zimskim bluzom” su fizička aktivnost na otvorenom, terapija svetlom i odlazak u toplije krajeve. S obzirom na to da zimsku depresiju izaziva deficit sunčeve svetlosti, osobe sklone melanholiji treba da provode što više vremena na dnevnom svetlu i u šetnji. Fizička aktivnost podiže nivo tzv. neurotranmitera zadovoljstva, a pravilna ishrana može biti saveznik u lečenju sezonske depresije – preporučuje se smanjenje unosa ugljenih hidrata i uzimanje hrane bogate proteinima i vitaminima. 

„Što smo dalje od ekvatora, veća je učestalost sezonskog afektivnog poremećaja – neko ko živi u Kanadi ima veći rizik od razvoja sezonske depresije od žitelja Floride i Kalifornije. U Floridi, primera radi, svega 1,5 odsto ljudi pati od zimskog ’bluza’ dok se u severnom Nju Hempširu čak deset procenata stanovništva bori sa sezonskom melanholijom. Istraživanja govore da su ljudi širom sveta tokom zimskih meseci manje sposobni da se nose sa stresom nego za vreme toplih dana, a ova sezonska tuga senzitivnije osobe može gurnuti na ivicu depresije. Zbog složenih hormonalnih procesa, polna statistika svedoči da žene četiri puta češće pate od ovog sezonskog poremećaja”, objašnjava Rozental.

Razlog zbog kojeg i mentalno zdrave osobe pate od zimske melanholije relativno je jednostavan i glasi – hladnoća nas čini manje pokretnima, a fizička neaktivnost smanjuje proizvodnju neurotransmitera zadovoljstva. Naravno da je to nekada mnogo lakše reći nego uraditi, ali najdelotvorniji način da se „otrgnemo” iz „zagrljaja” zimske tuge jeste kretanje i fizička aktivnost. Zbog toga stručnjaci za mentalno zdravlje podsećaju da je i sport dobar saveznik u borbi sa svakom depresijom, bilo da je ona sezonskog karaktera, bilo da se javlja u sklopu nekog drugog poremećaja.

Psiholog Maja Antončić podseća da nam je sunčeva svetlost potrebna za život, ali i za dobro raspoloženje.

„Što manje sati provedemo na suncu, veća je šansa da će nas preplaviti ’zimski bluz’. Naime, glavni uzrok sezonske depresije je kraći boravak na suncu, jer manjak dnevne svetlosti izaziva smanjeno lučenje serotonina, neurotransmitera sreće i zadovoljstva. Drugi važan faktor u regulaciji sreće i tuge je melatonin, hormon koji reguliše spavanje, čiji je nivo tokom dana u uobičajenim okolnostima niži nego noću. U najhladnijem godišnjem dobu povećava se proizvodnja melatonina, što može uzrokovati osećaj pospanosti i bezvoljnosti. Razlog zbog kojeg i mentalno zdrave osobe pate od zimske melanholije je jednostavan – hladnoća nas nas čini manje pokretnim. Zimi se manje krećemo, manje izlazimo u šetnju, ređe se viđamo sa prijateljima, manje boravimo na svežem vazduhu i zbog toga se ukupno lošije osećamo. Čak i stanovnici skandinavskih država pate zbog deficita svetlosti – zato je u ovim zemljama visoka stopa alkoholizma, samoubistva, saobraćajnih nesreća i nasilja u porodici”, objašnjava naša sagovornica.