Oružana pobuna u Jugoslaviji 1941.

Neki autori tekstova objavljenih u rubrici Među nama neretko navode da su komunisti, za razliku od Draže Mihailovića, pre otpočeli svoje akcije protiv okupatora, navodeći da je Mihailović još bio u fazi organizovanja svoje gerile. Reč je o nespornoj činjenici, ali ona zahteva neophodno objašnjenje o oružanoj pobuni u Srbiji i Jugoslaviji 1941.

Josip Broz Tito još pre početka otpora protiv fašizma uputio je Kominterni 13. maja 1941. depešu u kojoj stoji da se priprema ustanak za trenutak kad SSSR bude napadnut. Tek nakon napada fašističke Nemačke na Sovjetski Savez, KPJ kao sekcija Kominterne uputila je 4. jula 1941. poziv narodima Jugoslavije na oružani otpor protiv nemačke oružane sile s ciljem, kako to ističe istoričar Nemanja Dević, vezivanja što većeg broja nemačkih trupa u Jugoslaviji, čineći na taj način, kako su komunisti smatrali, značajan doprinos u odbrani Sovjetske Rusije. U tu svrhu, za razliku od Draže Mihailovića, žrtve se nisu žalile.

Važno je pomenuti da su komunisti u momentu otpočinjanja ustanka u prednosti u odnosu na Mihailovića. Pobliže rečeno, imaju 12.000 komunista i oko 30.000 članova Skoja, dok se Mihailović, kao što je poznato, pojavio na Ravnoj Gori s grupom oficira, podoficira i žandarma 11. maja 1941. i tek mu predstoji da stvara svoju organizaciju.

Zbog realne procene o snazi neprijatelja, vojno-četnički odredi nerado ulaze u ustanak u Srbiji 1941. smatrajući da još nije sazrelo vreme za borbu. Na ratnoj pozornici pojavljuju se tek nešto kasnije, odnosno od kraja avgusta 1941, kako komunisti ne bi ostvarili prevagu u narodu. Što u samostalnim dejstvima NOP-a ili pak u saradnji s četnicima, stvorena je velika slobodna teritorija Užičke republike.

Nemačke represalije u Srbiji u vidu streljanja sto Srba za jednog ubijenog nemačkog vojnika, a za ranjenog pedeset talaca, od kraja septembra 1941, što je predstavljalo jedinstven slučaj u okupiranoj Evropi, stvorili su nemali problem za ustanike na vojno-četničkoj i partizanskoj strani. Postepeno dolazi do sve veće konfrontacije između te dve antiokupatorske struje usled nemačkih odmazdi koje su za njih dovele do razmimoilaženja kad je reč o vojnoj strategiji. Ništa manji problem predstavljalo je i stvaranje novih organa vlasti na teritoriji pod kontrolom NOP-a po uzoru na sovjetski model, nasuprot zadržavanju ili stvaranju uprava Kraljevine Jugoslavije, koje su činili vojno-četnički odredi Mihailovića. Takve okolnosti doprineće sve većem rasplamsavanju međusobnog građanskog rata između četnika i partizana, dok će otpočinjanje nemačke ofanzive na slobodnu teritoriju dovesti do propasti ustanka u Srbiji 1941.

Iako je Josip Broz smatrao da se slobodna teritorija frontalno brani, Mihailović je u situaciji kako snage neprijatelja, tako i nemačkih surovih odmazdi, to smatrao za pogubnim. Ustanak u Srbiji ugušen je u krvi. Partizani su se povukli u Bosnu, gde su, između ostalog, preneli glavno težište borbi sve do 1944, dok se Draža Mihailović nakon nemačke ofanzive na Ravnu Goru zaputio ka Crnoj Gori, u italijansku okupacionu zonu, sklonivši se pred nemačkim poterama.

Ustanak u Bosni u vojno-četničkoj zajednici s partizanima potrajaće još nekoliko meseci, do proleća 1942. godine, kada će i on biti ugušen, sve više poprimajući oblike građanskog rata.

Kad govorimo o ustancima u zapadnim delovima Jugoslavije, u Bosanskoj Krajini, Lici, na Baniji, Kordunu, s druge strane i u Hercegovini, oni su u tim predelima bili samonikli kao stihijski odgovor naroda na ustaški teror. Tek u kasnijoj fazi komunistima polazi za rukom da tamošnje srpske mase artikulišu i stave pod svoje vođstvo.

Vujadin S. Gudelj