Osmovekovni čuvar vršačkih obronaka

Vršac – Godina na izmaku bila je u znaku velikog jubileja hrama posvećenog Jovanu Krstitelju u Vršcu. Najveće duhovno, ali i najznačajnije zaštićeno crkveno-kulturno istorijsko dobro u Banatu, u 2025. proslavljalo je 800 godina kao mesto okupljanja pravoslavnih vernika i turista sa sve četiri strane sveta.

Prvi pisani dokument koji pominje manastir Mesić je katastih Pećke patrijaršije iz 1660. i 1666. godine. U to vreme osnivaju se prvi srpski manastiri na teritoriji južne Ugarske tokom 15. i 17. veka, jer je to vreme velikih migracija srpskog naroda u ove krajeve. Iz ovog dokumenta se saznaje da je Mesić bio rezidencija vršačkih episkopa odmah nakon Velike seobe.

O postanku manastira postoje dva predanja. Prvo, starije predanje kaže da su ga u prvoj polovini 11. veka, tačnije 1033. godine, sagradili učenici sv. Kirila i Metodija. Drugo predanje govori da je manastir po dozvoli srpskih careva osnovao sveštenomonah Arsenije (Bogdanović) koji je došao iz manastira Hilandara 1225. godine, kada ga je Sveti Sava i postavio za igumana ovog manastira.

Naučnici pak smatraju da je manastir u bazi srednjovekovno zdanje vizantijskog stila sa kasnije dodatim baroknim zvonikom. Verovatno su ga osnovali Jovan Branković i njegova majka Angelina, poslednji iz loze Brankovića (u periodu od 1493. do 1502.), zbog čega se i smatraju njegovim ktitorima.

Nakon Požarevačkog mira 1718. godine u manastir Mesić dolazi krušedolski jeromonah Mojsije Stefanović sa još nekoliko monaha. On je, po predanju, uz pomoć pravoslavnih hrišćana, ali i ruske carice Jelisavete Petrovne kod koje je lično išao da traži pomoć, obnovio veoma oštećen hram. U manastirskoj biblioteci zaista postoje ruska izdanja (dosta knjiga, ikona, svetih utvara, litije) i smatra se da ih je jeromonah Mojsije tom prilikom doneo. Mojsije Stefanović nalazi majstore zografe raškog stila, koji završavaju freskopis hrama 1743. godine u tzv. postvizantijskom stilu, što hramu daje posebnu vrednost.

Krajem 18. veka na hramu su izvršeni novi radovi, i to po nacrtu nemačkog arhitekte Blobergera. Tom prilikom obavljena je „barokizacija” hrama dograđivanjem baroknog zvonika sa pripratom i postavljenjem baroknog ikonostasa. Prilikom te intervencije iz 1793. pri proširenju uskih prozora, oštećen je, prepolovljen i delom uništen deo zidnih fresaka u istočnom delu priprate.

Značajna obnova zdanja i izgradnja konaka 1792. obavljene su sredstvima manastira, prilogom vernika i uz pomoć episkopa vršačkog Josifa Jovanovića Šakabente. Ti radovi su završeni 1798. godine.

No, sadašnji konak manastira u neoklasičnom stilu gradio se od 1840. do 1846. godine za vreme episkopa Josifa Rajačića i arhimandrita Arsenija Jovanovića Šakabente, kako stoji zapisano na čelu trema.

U zemljotresu 1892. godine najviše oštećenja u manastirskom kompleksu imala je sama crkva. U crkvi posvećenoj Sv. Jovanu Preteči, nalaze se ostaci ranijih fresaka iz 17. veka, kao i freske koje su nastale u 18. veku pod uticajem neovizantijskog stila.

Posle Drugog svetskog rata izvršene su dve restauracije (1947. i 1971. godine) i hram je obnovljen po uzoru na original, u vizantijskom maniru.

Manastir Mesić uvršten je u red najstarijih crkveno-kulturno-istorijskih spomenika Jugoslavije i kao takav Rešenjem Zavoda za zaštitu spomenika kulture APV iz Novog Sada, stavljen pod zaštitu države 1946. godine.  

Od 1952. godine Mesić je proglašen za ženski manastir. Starešina manastira postala je igumanija Teodora (Milošević), za čije vreme je obnovljen hram, dozidan i sređen manastirski konak, biblioteka i manastirska arhiva. Od jeseni 2008. godine počela je unutrašnja obnova hrama, uvedeno je podno grejanje, a u proleće 2009. godine postavljen je novi ikonostas u duborezu, delo majstora-duborezca Dragana Petrovića iz Beograda.

Veruje se da se u hramu manastira Mesić nalazi čudotvorna ikona Presvete Bogorodice, potpisana 1803. godine. To je u stvari jedna od deset varijacija naslikanih po uzoru na drevnu Bogorodičinu ikonu „Dostojno jest”, koja se nalazi u Kareji na Svetoj Gori Atonskoj. Ko je naslikao mesićku verziju, kako i kada je preneta u ovaj manastir, nije poznato, ali se veruje da preko nje Bogorodica „projavljuje svoju čudotvornu silu, pomažući svima koji joj sa verom prilaze”.

Ovde je važno ukazati pažnju putnicima namernicima da su manastirske kapije otvorene za posete svakoga dana od 7 do 14 časova.

Među 2.500 rukopisnih, dokumentarnih i štampanih knjiga u manastirskoj biblioteci, najstarija i najvrednija je knjiga drvenih korica, „Četvorojevanđelje” iz 1569. godine sa paralelnim prevodom na latinski i starogrčki jezik – pisano je goticom, sa živopisnom ornamentikom i finim preciznim crtežom raznovrsnog kolorita, sa kitnjastim ukrasnim pismom zaglavlja i početaka, ispisanih na dobro očuvanoj čvrstoj beloj hartiji.