Vranje – Veliki tovar siromaštva koje su na sebi nosili ljudi u varoši vranjskoj, naslikaće brojeve sa izbora iz novembra 1920. godine za Skupštinu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS). Najveći broj glasova dobiće kandidat Komunističke partije Jugoslavije (boljševika) Filip Filipović. U Kraljevini SHS, iz šest opština tadašnjeg Vranjskog okruga pravo glasa imalo je 11.090 građana. Lista koju je predvodio Filipović dobila je 4.905 glasova. Sima Pogačarević 1930, sa svoje 22 godine, postaje član Komunističke partije Jugoslavije.

Porodica Pogačarevića bila je hadžijska, a Sima je bio jedno od osmoro dece Mihajla i Paraskeve Pogačarević. Bolest je kosila novorođenu decu, a preživeli su sinovi Stojan i Sima i kćerke Aleksandra, Slavka i Zorka.

Po povratku iz vojske 1931. godine Sima Pogačarević potpuno se posvećuje partijskom radu. Po nalogu oca Mihajla, radi kao stolar u stolarskoj radionici Stojana Mašutka, ali se usavršava na idejama levice iz Rusije, čita Lenjina, Trockog, Gorkog. Njegov naočiti lik postaje prepoznatljiv u varoškom životu. Ne ustručava se da javno govori o obespravljenosti radnika.

Komunistički rad Pogačarevića obeležen je prvom akcijom 1932, kada zajedno sa simpatizerima usred Vranja rastura 400 letaka sa temeljnim principima KPJ. Tada postaje šire uočljiv njegov komunistički rad i ideološki potencijal.

Aprilski slom 1941. godine dočekaće u koncentracionom logoru „Međurečje” kod Ivanjice, gde je bio zatočen. Nemačke okupacione jedinice ulaze u Vranje 9. aprila, a 22. aprila grad prepuštaju bugarskim okupacionim jedinicama. Povratak u Vranje za Simu je inspiracija za mobilizaciju. Počinje da živi ilegalno. Agituje protiv prihvatanja promene naziva ulica u rodnom gradu. Bori se protiv prinudnog upisa učenika u tada bugarsku gimnaziju „Bora Stanković” koja izvodi nastavu na jeziku okupatora.

Zazimilo je žestoko tog decembra 1941. godine nad brdima iznad Vranja. Sneg mekan tokom cele noći vejao je nad Krstilovicom. Zemunica ušuškana na „Dobrim vodama” da je niko ne može videti, a još manje prići. Bilo je to do tada za partizane tajno mesto u kome su se krili.

„Iz Skoplja sam krajem novembra došao u Vranje, kako bih od Dragutina Nikolića, zidara, saznao više o skrivnici partizana na brdu iznad Vranja”, svedočio je na suđenju  optuženom Nikoliću, 22. januara 1945. godine Kostadin R. Balkanski, načelnik agenata Bugarske vojske u vreme okupacije.

Ranom zorom 21. decembra, pod jakom snežnom vejavicom bugarski vojnici su došli do zemunice. U razmeni vatre ubili su Simu Pogačarevića i još dvojicu njegovih saboraca. Pogačarević je na dan smrti imao trideset tri godine. Tada su poginuli i Slavko Pešić Buna i Blagoje Stojanović Soderce. Tela partizana identifikovao je niko drugi no Dragutin Nikolić, koji je odabran kao iskusan građevinac i provereni pristalica komunista da radi na izgradnji i uređenju zemunice za partizane. Sve njih lično je poznavao. Često je dolazio u Vranje po alat i materijal. Uhapšen je kao saradnik komunista od strane bugarske policije u Vranju i pod pretnjom smrću postao je njihov doušnik i saradnik. To je i dovelo da akcije u kojoj je nastradao vođa partizana. Tako se priča u Vranju...

Činjenica je da je Nikolić 7. septembra 1944. godine uhapšen kao „narodni neprijatelj”, po istrazi koju je vodila OZNA. Vojni sud 13. Korpuske vojne oblasti pokrenuo je postupak u kome je saslušano petnaest svedoka. Presuđeno je 26. juna kada je „okrivljenom Dragutinu Nikoliću izrečena presuda na smrt streljanjem”.

Sve smrtne presude su po tadašnjim pravilima obavezno slate Vojnom sudu, pri Glavnom štabu Srbije u Kragujevac. Njegovu žalbu Vojni sud je usvojio i poništio presudu Vojnog suda iz Vranja. Nikoliću se tada gubi svaki trag i njegova sudbina je do dana današnjeg ostala tajna. I ostala je sumnja u vezi sa razlogom poništavanja prvostepene presude, a ne zna se ni gde su završili sudski spisi iz Vojnog sudu u Kragujevcu

Ukazom Prezidijuma Skupštine FNRJ Sima Pogačarević je 20. decembra 1951. godine proglašen za narodnog heroja. On je prvi narodni heroj iz Vranja, gde se i danas mogu čuti različite priče o njegovoj pogibiji. Početkom šezdesetih godina prošlog veka Fabrika nameštaja u Vranju dobila je ime po ovom partizanskom heroju. Ime Sime Pogačarevića se vremenom pretvorilo u akronim, po kojem je fabrika iz Vranja postala poznati brend Jugoslavije i Srbije – „Simpo”.

Pavlović: Potrebna su temeljna istraživanja u Srbiji i u bugarskim arhivima

Istoričar dr Momčilo Pavlović podseća da je Vranjski partizanski odred, opkoljen od Bugara, pretrpeo velike gubitke u borbama 21. decembra. „Tada su poginula 22 pripadnika odreda. Ova vojna formacija svedena je na četu koja se potom pripojila Kukavičkom partizanskom odredu. Sima Pogačarević, sa svojim saborcima pokušao je da iz zemunice prebegne ka planini Kukavici. Zbog jake zime to nije uspeo. Vratili su se u zemunici na ’Dobrim vodama’. Stradao je sa malom grupom partizana u neravnopravnoj borbi”, navodi Pavlović.

On dodaje da su „istoričari 1973. godine poveli polemiku o pogibiji narodnog heroja Sime Pogačarevića, kada  su se čuli kontroverzni stavovi”. „Za potpuno precizni odgovor na ovu temu potrebna su temeljna istraživanja kako u Srbiji, tako i u arhivima Bugarske. Prosto je neverovatno da su iz arhiva u Srbiji nestali sudski spisi za takav jedan slučaj, kada je Vojni sud u Vranju izrekao smrtne kaznu koja nikada nije izvršena”, navodi ovaj istoričar za „Politiku”.