Zašto je Izrael priznao Somalilend

Izgleda da je bar izraelski premijer Benjamin Netanjahu čitao moju kolumnu o novoj američkoj Strategiji nacionalne bezbednosti u delu koji kaže da je Afrika tema koja se uvek poslednja obrađuje. Priznajući državu Somalilend 26. decembra 2025. godine, Netanjahu je kratko stavio Afriku na prve strane vodećih svetskih medija, nažalost, apsolutno ne i srpskih. Sjedinjene Američke Države su na sednici Saveta bezbednosti podržale pravo Izraela na sopstvene odluke u spoljnoj politici, ne najavljujući svoje buduće poteze s tim u vezi. Afrička unija je „’snažno osudila i odbila unilateralno priznanje takozvane Republike Somalilend’ i zatražila hitno povlačenje priznanja”. No, misija utvrđivanja okolnosti AU je 2025. godine utvrdila da „su somalilendska očekivanja za priznanja samoopravdavajuća”. Somalilend, koji je još 2020. godine uspostavio diplomatske veze sa Tajvanom, najavljuje seriju novih priznanja, a njegovi pasoši već važe u desetak zemalja.

Sa strateškim izlaskom na Adenski zaliv, Somalilend je duplo veći od Srbije sa sličnim brojem stanovnika. Značajno se razlikuje od Somalije, koja ga smatra svojim delom, jer u njemu vlada relativan mir, sprovode se manje-više demokratski izbori. Juna 1960. godine Britanski protektorat Somalilend dobija nezavisnost kao država Somalilend. Priznalo ju je 35 država uključujući: SAD, Veliku Britaniju, Francusku, Grčku, Kinu, Egipat, Ganu, Izrael, Libiju i Sovjetski Savez. Pet dana kasnije spaja se sa Poverenstvom pod upravom Italije i formira se Republika Somalija. Skupština Somalilenda nikad nije ratifikovala Akt ujedinjenja. Odsustvo ratifikacije i referendum iz 1961. godine kojim je Somalilend odbio spajanje sa Somalijom zadovoljavaju kriterijume Bečke konvencije da je spomenuto ujedinjenje nevažeće. Tokom Somalilendskog rata za nezavisnost 1987–1989. godine pod vođstvom diktatora Somalijske demokratske Republike Saida Barea koji ga je surovo gušio, počinjen je genocid nad narodom Isaaq, koji čine većinu klanova Somalilanđana. Stradalo je između 100.000 i 200.000 Somalilanđana, a oko 400.000 je raseljeno. Bareove snage razorile su 90 posto najvećeg grada Somalilenda Hargeiše i oko 70 posto drugog najvećeg grada Buraoa. Ovi zločini se zbog globalnog ignorisanja nazivaju „zaboravljeni genocid”. Nakon sloma Bareovog režima, Somalilend 1991. godine proglašava nezavisnost. Atmosferu u Somaliji 1993. godine, u periodu posle pada Bareovog režima odlično dočarava moj omiljeni film „Black Hawk Down” („Pad crnog jastreba”). Ovo je za nas izuzetno bitan istorijski period koji se, nažalost, slabo izučava iako može dati i neke ideje kako rešavati pitanje Kosova. Naime, posle pogibije 18 Amerikanaca u Mogadišu 1993. godine koji su pokušavali da uhapse preostale Bareove saradnike, u SAD raste bojazan od daljih pogibija vojnika u intervencijama. To je delom razlog što su Entoni Lejk, Samanata Pauel i drugi u Stejt departmentu i NSA „prespavali” genocid u Ruandi, slabo reagovali na provale u zaštićenu UN zonu u Srebrenici i dalje ne ispravljajući propuste UN koncepta „očuvanja mira” tamo gde hara surovi sukob. Počeli su da zaustavljaju sukobe bez saglasnosti SB i trupa na terenu. Od tada se za Srebrenicu, namerno, u cilju prekomerne i neproporcionalne diskreditacije Srba i spiranja vlastite odgovornosti, utemeljila fraza „prvi genocid na tlu Evrope posle Drugog svetskog rata”, kao da je Afriku uistinu pogodio cunami iz prethodnog teksta i zbrisao je sa lica zemlje, zajedno sa Kambodžom Pola Pota i Suharteovom Indonezijom.

Somalilend je 1991. godine ponovo uspostavio kontinuitet svog suverenog postojanja zadovoljavajući sve kriterijume državnosti iz Montevideo konvencije – definisanu teritoriju, homogeno stanovništvo, mogućnost odbrane teritorije, funkcionalnu upravu i uspostavljanje međunarodnih odnosa. Pristalice prava da Somalilend postoji kao nezavisna država pozivaju se na sličnosti sa Baltičkim zemljama koje su postale nezavisne 1918. godine, ali su bile prisilno anektirane od Sovjetskog Saveza 1940. godine, organizovanjem nameštenih izbora. Zapadne zemlje su im ne priznajući aneksiju „sačuvale” suverenitet 50 godina. Ova škola mišljenja smatra da su one 1991. godine takođe obnovile svoj suverenitet, a ne stekle novu državnost. Po ovoj analogiji, somalilendska neratifikovana unija sa Somalijom je isto što i lažno baltičko glasanje.

Trampovo bombardovanje položaja ISIS i Alšababa u Somaliji znatno je intenzivirano u poslednjih godinu dana. U trenutku Trampovog hapšenja Nikolasa Madura intenzivirala se debata o međunarodnom pravu. Izrael je, naravno, akciju hapšenja pozdravio, jer je Venecuela dugo odskočna daska za Hezbolahovo delovanje u regionu. Izraelski ministar spoljnih poslova je već posetio Somalilend, a i pre toga zajednički su zatvorili „rupe” u vazdušnom prostoru iznad Adenskog zaliva koje su koristili Iran i Hezbolah, što i te kako koristi i NATO. Sa eventualnim postavljanjem baza u Somalilendu, Izrael dobija stratešku poziciju da kontroliše Jemen i suzbija delovanje iranskih proksija. Spekuliše se da Venecuela raspolaže sa rezervama od oko 303 milijarde barela sirove nafte. Somalilend, o čemu se mnogo manje govori, raspolaže sa oko 20–30 milijardi, na čiju eksploataciju Izrael računa. Radove će verovatno voditi Genel Energy, koja radi u iračkom Kurdistanu i Omanu.

Na pitanje Kurdistana tzv. međunarodno pravo, kao i na mnoga druga, nema odgovor, i delom je razlog što je podela Kosova još od intervencije u Iraku tabu tema. Suverenitet baltičkih zemlja sačuvan je striktnim pridržavanjem Teoriji deklarativne državnosti, naime da suverenitet važi bez obzira na priznanja. Taj princip se trenutno uskraćuje Somalilendu iako zadovoljava pomenute kriterijume. Slučaj sa Palestinom je direktno obrnut. S druge strane, Republika Somalija skoro ne funkcioniše kao suverena država, vlast je izgubila kontrolu nad velikim delom teritorije i vazdušnim prostorom kao i monopol na upotrebu sile. Sredinom septembra 2025. godine njena delegacija posetila je Srbiju i potpisala niz sporazuma iz oblasti odbrane i bezbednosti, no teško da im i to može pomoći i pored pojačanog američkog bombardovanja pobunjenika.

S obzirom na sve veću globalnu „konstruktivnu” ambivalentnost u tumačenju međunarodnog prava možda je vreme da Srbija pitanje budućeg statusa Kosova i Metohije, a pre svega severa, počne da traži u posebnom kreativnom rešenju na osnovu presedana koji po prirodi liče na one iz devedesetih godina Istočnog Timora, Južnog Sudana pa i Somalilenda. Tada se suverenitet oduzimao na delu teritorije gde su činjeni zločini, princip koji su prihvatili sadašnji priznavači Kosova. Kreativno se zatim mogu dodati elementi modela dve Nemačke, koje su se posle „odslužene kazne” spojile. I kad smo kod masovnih zločina i kazni: Grenland je 1966. godine imao oko 40.000 stanovnika, a danas ih ima oko 56.000. Od 1966. do do 1974. godine Danska je sprovela kampanju uvođenja surove prisilne kontracepcije oko 4.500 inuitskih žena i devojčica sa strašnim nuspojavama, smanjivši u tom periodu natalitet sa sedmoro dece na 2,3 dece po porodici. Neki demografi procenjuju da bi Grenland danas imao tri puta više stanovnika da te „kampanje” nije bilo. Tri puta.

*Politički analitičar

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista