Toplički ustanak – u spomen srpskim junacima

U januaru 1917. u sofijskim novinama „Preporec”, „Utro” i „Balkanska pošta” objavljena je odluka Bugarskog ratnog ministarstva o regrutaciji muškog stanovništva s područja jugoistočne Srbije, koje je bilo pod bugarskom okupacijom, za potrebe Solunskog fronta. Ta nasilna mobilizacija srpskog stanovništva u bugarsku okupatorsku vojsku bila je povod za podizanje čuvenog Topličkog ustanka protiv surove bugarske okupacije. U pustorečkom selu Obilić 8. i 9. februara 1917. održan je sastanak vođa komitskih odreda, na kojem je doneta odluka o podizanju ustanka. Posle patriotskih i vatrenih govora Vojvode Koste Vojinovića Kosovca, Uroša Kostića Rudinca, crnogorskog kapetana Milinka Vlahovića, studenta Toška Vlahovića i pravoslavnog sveštenika Dimitrija Dimitrijevića, narod Topličkog regiona prihvatio je odluku o podizanju sveopšteg ustanka protiv okupatora, a određeni su i rejoni dejstva.

Prva ustanička puška oglasila se u Kuršumliji već 26. februara 1917. godine i posle pet dana borbe oslobođeno je Prokuplje. Ustanak je kao požar zahvatio ogromne razmere, jer srpski narod tog regiona više nije mogao da podnese okrutnu bugarsku tiraniju nad nedužnim narodom, silna bugarska maltretiranja, batinanja i silovanja staraca, žena i dece, a posebnu njihovu nasilnu bugarizaciju. U samo nekoliko nedelja oslobođena je ogromna teritorija, koja se prostirala od Kruševca i Aleksandrovca na severu, pa sve do planine Kukavica i sliva reke Veternice na jugu, i od Kopaonika na zapadu pa istočno sve do Južne Morave.

Ova „Komitska država” imala je oko milion stanovnika i vojsku od 12.762 pešaka i 364 konjanika. Ta ustanička teritorija bila je „kost u grlu” bugarskoj okupacionoj sili, jer je zatvarala put prema Sofiji i Solunskom frontu. Zbog toga je bugarski okupator pod komandom bugarskog generala i Vojvode VMRO Aleksandra Protogerova, protiv ustanika uputio tri kompletne divizije ojačane pomoćnim trupama bugarskih komita.

Ustanak je posle desetak dana ugušen u krvi uz ogroman broj spaljenih srpskih sela. Prema nepotpunim podacima, ubijeno je više od 20.000 ljudi, a najviše nedužnih civila. O strahoti bugarske odmazde svedoči odgovor načelnika štaba bugarske komande Moravske oblasti pukovnika Petra Darvingova na izveštaj jednog bugarskog oficira o broju zarobljenih ustanika: „Ne pitam koliko ste ustanika zarobili, već pitam koliko ste ih streljali!” Gušenjem ustanka nisu prestale sve brige okupatora, jer su im naročite nevolje zadavali nepokoreni odredi vojvoda Dimitrija Dimitrijevića i Koste Vojinovića Kosovca, koji nisu hteli da ostave svoj narod na cedilu i da se povuku sa terena ratnih dejstva u albanske i crnogorske planine, kao što je to uradio Vojvoda Kosta Milovanović Pećanac sa svojim delom ustanika.

Vojvoda Dimitrijević pao je Bugarima u ruke prilikom pokušaja da se probije prema Solunskom frontu. U jednom okršaju teško je ranjen i zarobljen, a streljan je decembra 1917. u Nišu. Za hvatanje Vojvode Koste Vojinovića Kosovca bio je angažovan specijalno formirani lovački puk od 500 komandosa, što profesionalnih vojnika, a takođe i najboljih bugarskih komita, koji su, pored ostalog, morali da znaju i srpski jezik. Pukom je komandovao austrijski pukovnik Klem, koji je raspisao ucenu na 40.000 kruna za živog ili mrtvog vojvodu Kostu Vojinovića Kosovca. U toj besomučnoj poteri vojvoda Kosovac teško je ranjen kod sela Sudimlje blizu Brusa. U pratnji svog vernog četovođe Aleksandra Pipera u decembru 1917. godine stigao je do vodenice kod sela Grgura na Kopaoniku. Tu su ih opkolile bugarske poterne čete i uveravale ih da se predaju kako bi sačuvali živote. Oni su to beskompromisno odbili i branili se do poslednjeg metka, kojim su jedan drugom prekratili život. Kada su Bugari prodrli u vodenicu zatekli su dva mrtva junaka i poruku Koste Vojinovića Kosovca s molbom da bude sahranjen na mestu pogibije. Bugari su posle identifikacije udovoljili toj njegovoj želji. Toplički ustanak poremetio je neprijateljsku pozadinu na balkanskom ratištu i poljuljao moral bugarskog okupatora raspršivši njegov Sanstefanski san o „Bugar-Moravi”.

Ovaj tekst posvetio sam svom prerano preminulom kolegi i prijatelju Željku Loriću, koji je u ratovima devedesetih godina branio srpski narod u Podrinju od pogroma i stradanja.

Miomir Garašanin,

Beograd