Otkud ocila na srpskom grbu

Kresivo, ognjilo ili ocilo je savijeni metal kojim se kresanjem o kremen pravila varnica i tako vekovima potpaljivala vatra u srpskim ognjištima. Sticajem istorijskih okolnosti ocila su dospela na srpski grb, a potom su preinačena da podsećaju na četiri ćirilična slova S.

Kao većina vladarskih i crkvenih insignija, i ocila su stigla kod Srba iz Vizantije. U grbu vizantijske carske dinastije Paleologa oko krsta bila su četiri grčka slova β, koja su označavala zavetnu misao: „Βασιλεὺς Βασιλέων, Βασιλεύων Βασιλευόντων” (Car Careva Caruje Carevima), što se tumačilo kao simbioza duhovne i svetovne vlasti.

Car Mihajlo Osmi Paleolog, kada je 1261. godine obnovio Vizantijsko carstvo, na svoju zastavu, odnosno krst, stavio je četiri slova β raspoređena između krakova. Pseudo Kodin, grčki hroničar iz 14. veka, kaže da carska zastava (Divellion), tj. krst sa ocilima, stoji na ratnim brodovima ispred svih ostalih stegova.

Nemanjići su još u 12. veku u svoj grb stavili dvoglavog orla, ali istoričari nemaju pouzdan podatak kada je tačno krst s ognjilima, koja su vrlo slična ćiriličnom slovu V, postao sastavni deo srpskih insignija.

Na osnovu poznatih i sačuvanih izvora pouzdano se zna da se ovaj heraldički znak nalazi od 1397. godine na polijeleju manastira Visoki Dečani. Posle Kosovskog boja manastir je zapaljen, ali ga je obnovila kneginja Milica sa sinovima Stefanom i Vukom, kada je dala da se izradi novi veliki hramovni svećnjak.

Ipak, neki istoričari, poput Mavra Orbina, tvrde da je grb s ocilima korišćen i ranije, da se nalazio i na štitu kneza Lazara, ali i kralja Vukašina Mrnjavčevića, odnosno da je korišćen i pre 1371. godine. Naš znameniti istoričar Stanoje Stanojević smatra da je krst s ocilima ušao u upotrebu oko 1345. godine, u vreme cara Dušana. Stojan Novaković ističe da otisak s dečanskog polijeleja čini osnovu grba Srbije, čiji se glavni motiv nije mnogo promenio do današnjih dana.

Početkom 15. veka, u vreme vladavine Stefana Lazarevića, sina kneza Lazara, ocila su počela da se značajnije koriste u Srbiji. Kad je u avgustu 1402. godine u Konstantinopolju dobio titulu despota od vizantijskog cara Manojla Drugog Paleologa, najveću posle carske, despot Stefan zvanično je stavio dvoglavog orla na srpsku zastavu.

Istoričar Stojan Novaković tvrdi da korišćenje krsta sa „ocilima” kao simbola u Srbiji postaje zapaženo tokom vladavine Stevana Visokog, i to najčešće kao dekoracija u manastirima ili na verskim predmetima. U to vreme četiri grčka β postepeno su preinačena i stilizovana u ocila, koja su vrlo slična ćiriličnom slovu S.

Posle vekova zaborava i državne propasti krst s ocilima ponovo se zavijorio na srpskoj zastavi u ustaničkoj Srbiji početkom 19. veka. Srpski ustanici, po ugledu na srednjovekovne vladare, preuzeli su stare simbole i grb s četiri ocila.

Prota Mateja Nenadović navodi da su srpski ustanici prvi barjak s krstom oko kojeg su se okupili uzeli iz lokalne crkve.

„Pošljem ja te se iznese iz brankovičke crkve barjak, koji je bio od beloga, crvenog p plavog musulina, sa tri krsta. Taj barjačić pobodemo među nas. To je bilo 15. februara 1804. leta”, zapisao je prota Mateja u svojim memoarima.

Posle četiri veka Karađorđevi ustanici nisu zaboravili srpske simbole i krst sa četiri ocila. Grb i pečat preuzeli su iz Stematografije, grbovnika koji je u 18. veku sačinio srpski zograf, bakrorezac, kaligraf, teolog i heraldičar Hristofor Žefarović.

Hristofor je rođen kraj Dojranskog jezera, a sebe je nazivao „iliriko rasijanskim (srpskim) zografom. Njegova Stematografija, po rečima Stojana Novakovića, postala je „jedini izvor i rukovođa za sve heraldičke poslove i potrebe u Srba”.

Vuk Stefanović Karadžić zabeležio je u članku „Druga godina Srpskog vojevanja” izgled pečata Sovjeta serbskog: „Na pečatu na kome su bili grbovi Srbije – pod krunom krst i četiri ocila – i Trivalije – pod krunom svinjska glava sa strelom zabodenom u čelo, koji su na sredi svezani jedan za drugi i između nji raste krin; odozgo ogrejalo sunce i luče svoje spustilo do kruna, a dole ispod grbova ’1804’ bio je natpis ’PRAVITELSTVUЮЩIЙ SOVѢTЪ SERBSKIЙ’.”

Iz Žefarovićeve heraldičke zbirke uzeti su grbovi za državne pečate (pečat Praviteljstvujuščeg sovjeta) kao i vojne zastave, a 1835. godine grb sa ocilima iz nje ušao je u prvi srpski ustav i postao državni grb Kneževine Srbije. Miloš Obrenović 1838. godine prilikom obnavljanja srpske državnosti preuzeo je četiri ognjila, ili četiri ocila za Kneževinu Srbiju.

Uz izvesne izmene grb iz Stematografije potom je postao grb Kraljevine Srbije, a posle i Kraljevine Jugoslavije.

Heraldičari su tokom 17. i 18. veka slova sa srpskog grba protumačili kao ognjilo, ili ocilo i tako je ostalo do dana današnjeg.

Poznati moto „Samo sloga Srbina spasava” lansirao je Jovan Dragašević, srpski vojni geograf, istoričar i književnik (1836–1915) u svojim rodoljubivim pesmama. U njegovoj pesmi „Jeka od gusala” stoji stih „Samo sloga Srbina spasava, tako Srbu piše i na grbu”.

Takvo tumačenje ognjila, odnosno četiri znaka koja nalikuju slovu S, uglavnom je prihvaćeno u narodu i zadržalo se do današnjih dana.