Tito je umro prekasno

Povodom knjige „Istorija Srbije od 19. do 21. veka” Holma Zundhausena („Clio”, prevod Tomislav Bekić), u okviru serije razgovora o srpskoj istoriografiji, danas objavljujemo intervju sa istoričarem dr Dušanom Batakovićem. Bataković je, uz pedesetak istorijskih studija na svetskim jezicima, objavio pet monografija na stranim jezicima, uključiv istoriju Jugoslavije, i istoriju Kosova na francuskom, istoriju bosanskih Srba i istoriju Kosova na engleskom i samo Kosova na rumunskom.

„Nova istorija srpskog naroda” čiji je urednik, autor koncepta i pisac nosećih tekstova, izašla je do sada u francuskom i korejskom izdanju, a sada se prevodi na engleski i italijanski... „Istorija Jugoslavije ”(„Yougoslavie.Nations, religions, ideologies”), objavljena 1994, duže od jedne decenije je standardni priručnik na francuskim i frankofonskim univerzitetima od Švajcarske do Kanade. Doktorirao je na Sorboni, s tezom o francuskim uticajima na razvoj srpske demokratije.

Zundhausenovu knjigu ocenjujete kao „paradigmatičan primer ideoloških projekcija sadašnjih i nedavnih realnosti duboko u prošlost, kao određujuće ose oko koje se, naizgled zakonomerno, odvija srpska istorija, sva, navodno, u preovlađujućim fenomenima nasilja, ksenofobije i zločina”. Odakle potiču te predrasude?

Naša šira javnost nije svesna jedne negativne, skoro demonske slike, koja je tokom poslednje dve decenije stvorena o nama u svetu, proizašla iz šinjela zvanične hrvatske promidžbe i prateće, pretežno, austro-nemačke propagandne mašinerije. Odatle se, s početka 1990-ih, slika o Srbima kao „varvarima, istočnjacima i nedemokratama”, odnosno anti-Evropljanima, prenela u vodeće svetske medije, ne razlikujući pri tom režim od naroda. Žalosna je činjenica da se zvanično hrvatsko tumačenje uzroka raspada Jugoslavije ne samo raširilo po svetskim medijima, nego ga i jedan deo naše stručne javnosti uzima kao svoje naučno polazište.

Iz tog, sada već obimnog korpusa literature, proizašla je i najnovija, Zundhausenova istorija savremene Srbije, koja ukršta jednostranu, pretežno komunističku perspektivu gledanja na srpsko pitanje i istoriju Srbije s recentnom „ratnom istoriografijom”, često sumnjive naučne vrednosti. Istorija Srbije i Balkana ne podleže ovakvim manihejskim, crno-belim uprošćavanjima; radi se, zapravo, o mnogim nijansama sivog, što zahteva šira i istančanija znanja, visoku učenost i podrazumevajuću odmerenost u sudovima oko spornih fenomena. Umesto toga, tendenciozna prenaglašavanja marginalnih pojava (na desnici, u crkvi, u delovima elite, vojsci, kulturnim ili naučnim ustanovama), izostanak valorizacije srpske kulture, oslobodilačkih tradicija i jednog kulturološkog iščitavanja narodne baštine, ostaje dominantno obeležje Zundhausenove, u celini uzev, nedovoljno naučno utemeljene sinteze. Ona stoga ne doprinosi opštem naporu da se balkanski prostor demokratizuje kroz pomirenje i evropsku perspektivu, nego dodatno produbljuje postojeće nesporazume, praveći navijački oštre podele na krivce i žrtve.

Da li je to opšte mesto zapadne istoriografije o istoriji Srbije i srpskog naroda? Da li i strani udžbenici nose takve poruke? Svetski udžbenici istorije, posebno na političkim naukama i katedrama za istoriju, a odskora i po srednjim školama, izučavaju određene fenomene naše istorije obično uz konačne, redovno negativne ocene isključive srpske krivice za raspad Jugoslavije. Na nižim obrazovnim nivoima, ona se obično tumači preko simboličkih dokumenata s jakim emotivnim nabojima, poput dnevnika jedne sarajevske devojčice u opsadi koji, inače, u štampanoj verziji (naknadno redigovan da zvuči kao da je novi „Dnevnik Ane Frank”), značajno odudara od originala.

Koji je razlog što Zundhausen, kako kažete, amnestira titoizam koji Vi smatrate pokretačem raspada Jugoslavije?

Evropski levičari uporno su verovali u propagandne bajke o samoupravljanju i uspešno rešenom nacionalnom pitanju (Zundhausen je to pokazao u svojoj „Istoriji Jugoslavije”), zaboravljajući da je titoizam ukinuo političke slobode, uskratio demokratsku kulturu, uz izostanak dubinske modernizacije društva, dok je nacionalizam bio striktno institucionalizovan unutar republika, uz neprekidni rast birokratije, nerada i neodgovornosti.

Iz perspektive srpskih interesa, Staljin je umro prerano (u martu 1953, pre nego što je Tito, preko Balkanskog pakta s Turskom i Grčkom, mogao biti primoran da konačno priđe Zapadu, NATO-u i dozvoli višestranačje), a Tito prekasno, jer je poslednjih decenija, poput Brežnjeva u SSSR-u, kočio svaki pokušaj demokratizacije jugoslovenskog društva. Titoizam, stoga, nije mogao da nadživi svoga tvorca, nego je, prema Ustavu od 1974, koji nije dopuštao sporazumni razlaz, vodio pravo u krvavi građanski rat.

Kome, odnosno čemu ide u prilog relativizovanje značajnih dostignuća srpske demokratije u 19, i prvim decenijama 20. veka, kako kažete?

Pretpostavljam samo onima koji uporno nastoje da dokažu kako Srbija navodno nije nikada imala, niti će uopšte moći da ima – dok ne bude još dodatno drastično smanjena – kapacitet za demokratiju i demokratsku obnovu.

Ako autor kaže da su Srbi uvereni da su uvek žrtve, proizlazi i da snosimo kolektivnu krivicu? Kako tumačite nametanje takvog stava?

Svi balkanski narodi sebe smatraju samo žrtvama (velikih sila ili grabljivih suseda), to nam je zajednički fenomen, ali se samo Srbima redovno imputira da su krivci, što je ideološka, a ne naučna kvalifikacija, ma kako bila prikrivena učenim citatima i nebrojenim pozivanjima na stručnu literaturu. Kolektivna krivica, dakle, ne postoji ni kao pravna niti kao naučna kategorija, ali se u politici često zloupotrebljava.

Koje su pozitivne strane Zundhausenove knjige?

On je svojevremeno napisao jednu veoma značajnu knjigu o statistici Srbije u 19. veku, koju obilato koristi, zatim pojedini odeljci, posebno o socijalnim fenomenima, upućuju na korisnu literaturu i solidne analize, povremeno iznosi oštroumna zapažanja, ali ponajviše pokazuje kakva se manihejska slika o nama, kao naučno tumačenje, sistematski širi po svetu.

-----------------------------------------------------------

Katedre za balkansku istoriju

Zar ne bi najbolji odgovor zapadnoj istoriografiji bio nastavak projekta Istorija srpskog naroda (izdanje SKZ) koji bi (predlog A. Mitrovića) bio nastavljen tomovima o Kraljevini SHS, građanskom ratu i, kako kažete, komunističkom prevratu?

Sasvim ste u pravu, taj projekt apsolutno vredi nastaviti, ali bojim se da ni to više ne bi bilo dovoljno. Izuzetno je važno da se pouzdani rezultati naše nauke prezentuju na vodećim stranim jezicima, u formi prijemčivoj stranoj publici, stručnoj i široj, podjednako. U najboljem državnom interesu jeste da se u vodećim svetskim univerzitetima, kako to već uspešno rade Grci i Turci, osnuju, putem donacija, katedre za balkansku istoriju, s fokusom na srpskim studijama. Bez toga, ostaće kao preovlađujuća, izuzetno negativna, slika našeg naroda i naše države u svetu koja će se, po inerciji, reprodukovati i u sledećim decenijama, ako se ne preduzmu mere da se predrasude ospore naučnim argumentima.