Genetičari otkrivaju neočekivane posledice Černobilja

Više od sedam decenija traje žustra debata u naučnim krugovima: da li izloženost roditelja radijaciji ostavlja genetski trag na zdravlju njihove dece. Dugogodišnja zapažanja tragičnih iskustava žrtava Hirošime i onih koji su se borili sa posledicama Černobiljske katastrofe nisu uspela da pruže konačne odgovore, ali nedavno istraživači su predstavili dokaze koji su podstakli sumnju i nagovestili drugačiji ishod.

Bundesver, želeći da razbije tajne, finansirao je studiju s ciljem da se utvrdi na koji način produžena izloženost infracrvenom zračenju, kojoj su bili izloženi vojnici tokom službe na radarskim stanicama, utiče na zdravlje budućih generacija.

Istraživački tim predvođen Fabijanom Brendom sa Univerziteta u Bonu fokusirao se na decu nemačkih vojnika koji su tokom Hladnog rata radili sa radarskim sistemima, kao i na decu likvidatora černobilske katastrofe. Za potrebe kontrole, uključena je i grupa američkih stanovnika bez prethodne izloženosti zračenju.

Kako navode RIA Novosti, istraživači su sekvencionirali cele genome i dece i njihovih roditelja. Tražili su takozvane klasterovane de novo mutacije. To nisu izolovane „greške u kucanju“ u genetskom tekstu, već cele grupe, veoma gusto spakovane, udaljene samo 20 „slova“ (nukleotida). Takvi klasteri su karakterističan potpis mehanizama popravke DNK nakon oštećenja izazvanog zračenjem. Sličan efekat je prethodno otkriven kod miševa, a sada su naučnici testirali da li ovaj biomarker deluje i kod ljudi. Deca iz obe „ozračene” grupe imala su značajno više ovih grupisanih mutacija nego deca iz kontrolne grupe. Potomci likvidatora imali su skoro tri puta više ovih mutacija, dok su deca radarskih operatera imala približno jedan i po puta više. Naučnici su pronašli direktnu korelaciju – što je veća procenjena doza zračenja koju je otac primio, to je dete imalo više grupisanih mutacija.

Černobilski eho

Sovjetski genetičar Jurij Dubrova, tada angažovan na Univerzitetu u Lesteru, bio je predvodnik revolucionarnog istraživanja genetskog uticaja černobilske katastrofe. Njegov tim je, analizirajući DNK dece rođene u zagađenim oblastima Belorusije osam godina nakon nuklearne nesreće, došao do šokantnih saznanja. Poređenje sa DNK dece iz Velike Britanije, gde nije bilo izloženosti radijaciji, otkrilo je dramatičnu razliku.

Učestalost minisatelitskih mutacija kod beloruske dece bila je dvostruko veća u odnosu na njihove britanske vršnjake. Što je područje bilo zagađenije, mutacije su bile još izraženije. Priroda samih mutacija bila je identična u obe grupe, ali je njihova pojava bila znatno učestalija kod beloruskih ispitanika.

Ovaj nalaz nedvosmisleno ukazuje da uzrok leži u spoljašnjem okruženju, konkretno u zračenju, a ne u genetskoj predispoziciji beloruskog stanovništva. Studija je odjeknula među naučnom javnošću, pokrenuvši žustre debate među radiobiolozima, od kojih su mnogi rezultate smatrali spornim.

Iako se metodologija istraživanja od tada znatno unapredila, sa sekvenciranjem DNK kao novom tehnikom, rad Dubrove i njegovog tima ostaje temelj za razumevanje dugoročnih posledica nuklearnih katastrofa. Naknadne studije nemačkih kolega pružaju još ubedljivije dokaze o genetskom uticaju zračenja, potvrđujući da je Černobil ostavio neizbrisiv, genetski trag na buduće generacije.

Zračenje ne izaziva paniku, ali ostavlja trag na DNK

Nova studija smiruje javnost – dodatni rizik od klaster mutacija izazvanih zračenjem je zanemarljiv u poređenju sa prirodnom genetskom raznolikošću. Svaka godina starosti oca donosi jednu novu mutaciju kod deteta, a doprinos zračenja u pomenutoj studiji je uporediv sa ovim efektom starenja. Stručnjaci naglašavaju: rizik od razvoja bolesti usled izloženosti zračenju od oca je izuzetno mali.

Međutim, naučnici upozoravaju da studija nedvosmisleno dokazuje da hronično izlaganje niskim dozama zračenja ostavlja trag na ljudskom genomu. Ovi nalazi otvaraju vrata razvoju preciznijih metoda procene rizika za vojnike, likvidatore i stanovnike kontaminiranih područja.

Iako nema razloga za masovnu paniku, stalna budnost i dalja istraživanja efekata zračenja na ljudski organizam ostaju imperativ za zaštitu javnog zdravlja.