Veliki majstor dolazi: šta će biti sa Filermosom

U tišini muzejske vitrine na Cetinju nalazi se jedna od najtajanstvenijih i najvrednijih hrišćanskih relikvija koje su uopšte dospele na Balkan. Ikona Bogorodice Filermose, koja je vekovima pratila dramatičnu istoriju hrišćanskog sveta od Rodosa i Malte do Rusije, danas se nalazi u Crnoj Gori. Upravo zato njena sudbina ponovo postaje tema koja izaziva zabrinutost – ne samo među istoričarima i crkvenim krugovima, već i među onima koji pažljivo prate političke i diplomatske signale koji poslednjih godina dolaze iz Podgorice i inostranstva.

Predstojeća poseta velikog majstora Suverenog viteškog malteškog reda, fra Džona Danlapa, Crnoj Gori ponovo je skrenula pažnju na jedan detalj koji u protokolarnim saopštenjima deluje gotovo usputno. U okviru programa posete predviđeno je i obilaženje Narodnog muzeja na Cetinju, gde se čuva ikona Bogorodice Filermose. Na prvi pogled reč je o kulturnom i diplomatskom gestu. Međutim, u istorijskom i političkom kontekstu taj detalj nosi mnogo dublje značenje.

Ikona Filermosa nije obična muzejska vrednost. Reč je o jednoj od najpoštovanijih relikvija hrišćanske tradicije, koja je vekovima bila duhovni simbol vitezova Jovana Jerusalimskog, poznatijih kao Malteški red. Prema predanju nastalom u vizantijskoj tradiciji, ikonu je naslikao jevanđelist Luka, a njeno ime potiče od brda Filerimos na Rodosu, gde je vekovima čuvana. Posle pada Rodosa pod osmansku vlast 1522. godine vitezovi su je poneli sa sobom, najpre na Maltu, a potom je, posle Napoleonovog osvajanja ostrva, dospela u Rusiju.

U Rusiji je relikvija bila pod zaštitom cara Pavla I Romanova, koji je postao veliki magistar Malteškog reda. Tu se čuvao i čitav kompleks relikvija povezanih sa redom. Pored ikone Filermose u istom duhovnom i istorijskom krugu nalazile su se i druge dragocenosti koje su vekovima smatrane najvećim svetinjama reda – čestica Časnog krsta Gospodnjeg i desnica Svetog Jovana Krstitelja. Posle sloma ruske monarhije i revolucije 1917. godine ove relikvije su, u dramatičnim okolnostima, iznete iz Rusije da bi bile spasene od uništenja.

Istorijski put tih svetinja doveo ih je u Kraljevinu Jugoslaviju. Kralj Aleksandar Karađorđević je 1932. godine primio relikvije na čuvanje, čemu svedoči Akt o primopredaji potpisan u prisustvu delegata za zaštitu interesa ruske emigracije u Kraljevini Jugoslaviji, dvorskog protojereja i šefa kancelarije Svetog Sinoda Ruske pravoslavne crkve u izgnanstvu. Akt svedoči da je Mitropolit Kijevsko Galicki Antonije, predsednik Svetog Arhijerejskog Sinoda Ruske pravoslavne crkve u inostranstvu, predao na čuvanje relikvije i ikonu, a da ih je u ime njegovog veličanstva kralja Aleksandra I Karađorđevića, primio ministar kraljevskog dvora Bogoljub Jevtić.

Po dolasku u Kraljevinu Jugoslaviju ikona se, sa druge dve svetinje, čuvala u Beogradu, u dvorskoj crkvi Svetog Andreja Prvoyvanog na Dedinju, sve do nemačke okupacije 1941. godine. Pri povlačenju kraljevske porodice i jugoslovenske vojske preko Crne Gore, kralj Petar II KarađorĐević je srpskom patrijarhu Gavrilu Dožiću predao sve tri relikvije. Dožić je čuvanje relikvija poverio tadašnjem igumanu manastira Ostrog, Leontiju Mitroviću, koji ih je sakrio u manastiru, gde su ostale do 1952. godine, čuvane u keliji i u najvećoj tajnosti.

Dana 18. septembra 1952. godine jugoslovenska milicija pronašla je relikvije u manastiru Ostrog i prenele ih u trezor Službe državne bezbednosti. Godine 1978. jedan policajac u penziji saopštio je igumanu manastira Praskvica da se u trezoru Vlade Crne Gore čuvaju „neke hrišćanske dragocenosti”, posle čega je Mitropolija tražila da se ispita o čemu se radi. Na zahtev tadašnjeg mitropolita Danila, relikvije su izvađene iz trezora. Čestica Časnog krsta i ruka Svetog Jovana su predati crnogorskoj mitropoliji Srpske pravoslavne crkve i nalaze se čuvaju u Cetinjskom manastiru. Ikona je predata Narodnom muzeju Crne Gore.

Tako je Cetinje postalo jedno od retkih mesta u pravoslavnom svetu gde su se našle svetinje koje su vekovima bile povezane sa istorijom krstaškog reda, ali i sa ruskom imperijalnom tradicijom.

Danas se ikona nalazi u Narodnom muzeju Crne Gore, umesto u manastiru Srpske pravoslavne crkve, kojoj je bila poverena. Upravo ta činjenica već godinama predstavlja jedno od najosetljivijih pitanja u odnosima između države Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve. Crkva i verni narod smatraju da je ikona duhovna svetinja koja pripada Cetinjskom manastiru, dok državne institucije insistiraju na tome da je reč o kulturnom dobru pod državnom zaštitom.

Zbog svega toga svaka diplomatska ili protokolarna inicijativa koja uključuje ikonu Filermosu pažljivo se posmatra. Istorija je pokazala da ova relikvija nikada nije bila samo predmet pobožnosti ili umetničke vrednosti. Ona je uvek bila i simbol duhovnog autoriteta, istorijskog kontinuiteta i civilizacijskog nasleđa. Upravo zato pojavljuje se opravdana bojazan da bi u određenim političkim i diplomatskim okolnostima mogla ponovo postati predmet interesovanja različitih međunarodnih aktera.

Malteški red, čiji veliki majstor sutra dolazi u Crnu Goru, ima snažnu istorijsku vezu sa ovom ikonom. Iako red formalno ne postavlja pitanje njenog vraćanja, poznato je da unutar njegovih krugova Filermosa ima status jedne od najznačajnijih duhovnih relikvija koje su vekovima pratile istoriju reda. Upravo zbog toga svaki susret sa ovom ikonom, posebno na visokom diplomatskom nivou, neminovno podseća na činjenicu da ona ima i složenu međunarodnu istoriju.

U takvom kontekstu raste osećaj odgovornosti za njenu budućnost. Jer Filermosa nije samo muzejski eksponat, ona je svedočanstvo istorijskog puta hrišćanske civilizacije, ali i deo duhovnog nasleđa koje je u Crnu Goru stiglo zahvaljujući pravoslavnoj tradiciji i istorijskoj ulozi Srpske pravoslavne crkve.

Zato se u javnosti sve češće čuje stav da je neophodno jasno definisati status ove svetinje i obezbediti da ona ostane tamo gde je istorijski poverena. Srpska pravoslavna crkva, koja vekovima čuva duhovni identitet ovog prostora, upravo kroz javnu reč i argumentovanu raspravu pokušava da skrene pažnju na tu odgovornost. U tome ima podršku vernog naroda koji Filermosu ne doživljava kao muzejski predmet, već kao svetinju čije je mesto u duhovnom životu naroda.

Istorija ikone Filermose pokazuje koliko lako velike relikvije mogu postati predmet političkih i diplomatskih igara. Zato pitanje njene budućnosti nije samo pitanje kulturne baštine, već na prvom mestu istorijskog pamćenja, duhovnog identiteta i odgovornosti prema svetinjama koje su u Crnu Goru došle kao dar jedne epohe i poverenje jedne civilizacije. Upravo zbog toga danas se sve češće postavlja pitanje koje više nije samo retoričko: da li je Filermosa zaista bezbedna tamo gde se danas nalazi.