Život i smrt u zverinjaku

„Crno zlato”, nova drama makedonskog pisca Dejana Dukovskog, crnohumorna je pripovest o povratku davno izgubljenog sina Angela u rodno mesto, jednu balkansku nedođiju, koju je, između ostalog, napustio zbog nemogućnosti izražavanja seksualnih sloboda, odnosno tvrdog, primitivnog patrijarhata koji ne podržava različitosti, istupanja iz tradicionalnih kalupa. Angel se vraća kao Angela, što izaziva niz tragikomičnih nesporazuma, maglovitih susreta, ali i prepoznavanja, situacije koje, između ostalog, podsećaju na apsurdnu, filozofsku dramu jednog Kamija („Nesporazum”), ili na arhetipske, mitske dubine antičke tragedije („Orestija”). Uzbudljivo vođen, poezijom, fantastikom i apsurdom obložen, složen zaplet, plodno je polje i za izražavanje kritičkih zapažanja o balkanskim državama, strašnoj korupciji, društvenoj raslojenosti, bliskim vezama između vladajuće politike i mafije, što reditelj Oliver Frljić spretno ističe.

Režija ove predstave dokazuje da on nije samo beskompromisni društvenopolitički provokator u pozorištu, koji često eruptivno potresa sredine u kojima radi, od Hrvatske i Srbije, do Nemačke i Poljske, već da je i istinski vešt scenski tumač složene dramske građe. Tekst Dejana Dukovskog postavlja u dosledno uzbudljivom, furioznom tempu, u stilizovanom, blago grotesknom stilu, kroz kraće scene koje se brzo smenjuju, u maniru filmskog jezika, naglim zatamnjenjima. Pozornica je svedeno dizajnirana, na golu scenu često prekrivenu tmurnom i mističnom maglom koja nagoveštava beskonačni košmar, po potrebi doklizava velika, trošna kuća, gde burno žive članovi porodice, pod lupom ove scenske analize (scenografija Igor Pauška). Slično se na scenu dovode i drugi rekviziti, poput delikatno osmišljene mobilne bašte, cveća koje brižljivo neguje majka Mara, kao simbolički odraz potrebe da se sačuva lepota i nežnost u toj dotrajaloj, siromašnoj kući, ili jednog gumenog čamca, gde likovi povremeno plove, u potrazi za trenucima mira.

Siromaštvo porodice koje se otkriva na početku, sa motivima propale kuće, neplaćenih računa i nelegalnog priključivanja na struju, između ostalog, odražava se i kostimom, dronjavim pojavama protagonista (kostim Tatjana Radišić). Intrigantna vizuelnost dolazi do posebnog izražaja sa elementima fantastike, u nadrealnoj pojavi jednog velikog, čovekolikog Belog Miša (Ana Janković). Uzbudljiv ritam uspostavlja i razigrana, pompezna, instrumentalna, orkestarska muzika, koja povremeno vodi uskovitlanu fizičku igru ansambla, gotovo u operetskom stilu, što se može shvatiti kao vid nadgrađivanja jedne realističke situacije, do prostora univerzalne simbolike (scenski pokret Milica Cerović). Na drugoj strani izbora muzičkih numera, nalaze se narodnjačke pesme koje odgovarajuće začinjavaju duh sredine, tog neukusnog, razularenog populizma.

Delikatno stilizovana igra glumaca adekvatno iznosi značenjski složen scenski svet Dukovskog i Frljića. Milutin Milošević sa lakoćom predstavlja teško zatucanog Dimitrija koji ne može da prihvati sinovljevu različitost i radije bira da ga potpuno odbaci. Nataša Marković takođe upečatljivo, maniristički, gradi lik njegove voljene supruge, nežne, ali i ekscentrične majke Mare, koja poput većine majki voli svako svoje dete, uprkos svemu. Jana Milosavljević igra njihovu kćerku Katu, koju tipično balkanski zovu „sine”, pa je i ona izgrađena u senci patrijarhalnog nasleđa, nije baš ženstvena, gruba je i otresita.

Na drugoj strani, ženstvenost Angele, koju Anja Ćurčić vrlo suptilno gradi, opipljiva je i autentična, ali i ambivalentna, nestalna je, izmičuća, građena na osnovama muškosti. Njena ženstvenost, nabujala izvan balkanske sredine, u Španiji, gde se Angela udala i postala ono što jeste, može se shvatiti metaforički, da je sopstveni glas, izraz, pa i nežnost i lepotu, moguće naći (samo) van naših tamnih balkanskih bestragija. Milan Zarić gradi lik Kira, Angelinu ljubav iz mladosti, još jednu žrtvu mračne zatucanosti sredine, koja ljude primorava na kompromise, u neskladu sa njihovom prirodom. Amar Ćorović takođe efektno igra Katinog verenika Semira, fino ispeglanog advokata, naizgled dobru priliku za brak, ali zapravo vrlo licemernog i nepouzdanog. Bojana Stojković energično gradi lik Izvršiteljke, snalažljive žene koja uvek nalazi način da pliva u sistemu, i u burnim vremenima promena.

Reditelj Oliver Frljić postiže odgovarajuću meru u scenskom spajanju nežnih emocija, jasne surovosti i prekoračujuće provokativnosti. Posebno su izazovni prizori nagog transvestitskog tela u tranziciji, kao i prikazi eksplicitnog nasilja, poput Angeline osvete Barabi (Ljubomir Bulajić), siledžiji kome vraća maltretiranje iz prošlosti, oblikovano vrlo brutalistički, guranjem glave u smrdljivu ve-ce šolju koja se dovlači na scenu. Ovakva scenska poetika donosi napet, teskoban, ali i katarzičan odjek življenja u društvu suzbijene duhovnosti i istisnute pameti, odakle su otišli najvredniji, ostavljajući za sobom pust i taman zverinjak.