Obračun sa Svetim Savom: novosadski krug udario na temelje srpskog identiteta

U javnom prostoru Srbije ponovo je otvoren frontalni ideološki sukob sa Srpskom pravoslavnom crkvom, ali ovoga puta sa daleko radikalnijim i brutalnijim sadržajem nego ranije. Ono što se moglo čuti na skupu u Novom Sadu, pod okriljem jedne književne promocije, ne predstavlja više tek uobičajenu kritiku crkve kao institucije, već direktan, sveobuhvatan i suštinski napad na same temelje srpskog duhovnog i istorijskog identiteta.

Izjave profesora Dragana Veselinova, u kojima se Sveti Sava svodi na istorijsku nebitnost, a svetosavlje proglašava „falsifikatom“ i „političkim izumom“, predstavljaju najgrublji oblik revizije nacionalne istorije. Teza da Sveti Sava „nikada nije rekao da je Srbin“ ili da „nije bio rodonačelnik školstva“ nije tek sporna interpretacija, već pokušaj da se iz svesti naroda ukloni centralna figura oko koje se vekovima oblikovao duhovni, kulturni i obrazovni obrazac srpskog društva.

Ovde nije reč o naučnoj raspravi, već o politički motivisanom obračunu. Upravo u tom kontekstu treba posmatrati i nastupe ostalih učesnika, koji su sinhronizovano, svaki iz svog ugla, doprineli istoj matrici – delegitimizaciji Srpske pravoslavne crkve kao nosioca identiteta. Od tvrdnji da je crkva „ratnička i trgovačka organizacija“, preko osporavanja krsne slave kao hrišćanske tradicije, do kvalifikacija o „jeresi svetosavlja“ – sve se sliva u jednu jasnu liniju: sistematsko potkopavanje duhovnog temelja naroda.

Posebno je značajno što ovaj talas ne dolazi iz margine, već iz kruga ljudi koji sebe predstavljaju kao intelektualnu elitu. Upravo tu se prepoznaje širi obrazac delovanja, koji se već godinama povezuje sa delom javne scene okupljene oko Dinka Gruhonjića – postepeno, ali uporno guranje narativa u kojem je Srpska pravoslavna crkva predstavljena kao izvor svih društvenih problema. Ono što je nekada bilo prikriveno i formulisano u oblandu „građanskog diskursa“, sada se izgovara otvoreno i bez zadrške: udar nije više samo na instituciju, već na samu Svetinju.

Nije slučajno što se u tim napadima Sveti Sava pojavljuje kao glavna meta. On nije samo istorijska ličnost, već simbol kontinuiteta – duhovnog, prosvetnog i državotvornog. Udarac na njega znači pokušaj da se taj kontinuitet prekine i da se srpsko društvo liši sopstvenog istorijskog uporišta. Zato ovakve izjave ne mogu biti svedene na „slobodu mišljenja“, jer one po svojoj suštini predstavljaju ideološki projekat dekonstrukcije.

Istovremeno, upadljivo je da se uz napad na crkvu uvek vezuje i politička agenda – od priča o „velikosrpskoj ideologiji“ do direktnih aluzija na Republiku Srpsku i odnose u regionu. Takva retorika pokazuje da je reč o mnogo širem okviru u kojem se duhovni identitet tretira kao prepreka političkim konceptima koji dolaze spolja i koji podrazumevaju redefinisanje nacionalnog pitanja.

Sve to otvara suštinsko pitanje: da li je reč o spontanim istupima pojedinaca ili o koordinisanom javnom nastupu koji ima za cilj da promeni kulturni kod društva? Ako se sudi po intenzitetu i sadržaju izrečenog, odgovor se nameće sam od sebe.