Podmetnuti požar uvod u pogrome nad Srbima

Demonstracije Albanaca na Kosovu i Metohiji 1981. čija se 45. godišnjica navršava ovih dana, kao i požar u kojem je tada uništen deo Pećke patrijaršije, iz današnjeg ugla nameću se kao uvod u sve buduće šovinističke istupe uperene protiv Srbije i našeg naroda na Kosmetu. Slično pogromu nad Srbima i zatiranju kulturno-istorijskih spomenika 17. i 18. marta 2004. godine – i tada su zabeležena nasilna okupljanja i masovni neredi. Za razliku od Kfora sa mandatom UN početkom ovog veka, 1981. je zbog eskalacije nasilja bila prinuđena da interveniše centralna jugoslovenska vlast u Beogradu.

Zato i ne čudi da je premijer privremenih prištinskih institucija Albin Kurti, čiju vlast do danas obeležavaju eskalatorne odluke i etničke motivisane represivne mere protiv Srba, demonstracije od pre 45 godina nazvao „jednim od ključnih događaja u istoriji Kosova”. I sve to nakon što su se, zbog navodno loših obroka u menzi, 1981. albanski studenti odlučili da izađu na prištinske ulice. Ono što je najpre nazvano „studentskim demonstracijama” prešlo je u opštu histeriju i rušilački izliv besa svih delova albanskog društva.

Najzad, tokom četiri i po decenije pojavili su se i brojni dokazi da se požar u Pećkoj patrijaršiji nije dogodio slučajno i da za to nisu odgovorne monahinje, kako je to zvanična verzija iz onog vremena trebalo da predstavi, već da je ova svetinja planski zapaljena. Baš kao što su 17. i 18. marta 2004. ekstremno nastrojeni Albanci spaljivali srpske pravoslavne hramove širom Kosmeta. Nakon svega, kada već nisu uspeli da unište i zatru ovo nasleđe, iz Prištine su pribegli njegovom prisvajanju.

Takav primer falsifikovanja istorije i činjenica je ovih dana zabeležen i u slučaju arheološkog muzeja u Peći koji je predstavio Pećku patrijaršiju, vekovno sedište srpskih arhiepiskopa i patrijarha, kao „kompleks prvobitnih predromaničkih i vizantijskih crkava koje su sistematski transformisane u raško-srpske pravoslavne crkve”. Povodom posete Pećkoj patrijaršiji učenika jedne srednje škole u ovom gradu, iz muzeja su izneli tvrdnje da su restauratorski radovi tokom 20. veka, kao i u periodu od 2006. do 2008. doveli do navodne „degradacije” i „uništavanja starih slojeva” iz vremena od četvrtog do šestog veka. Ignorisana je činjenica da je Pećka patrijaršija građena od treće decenije 13. veka do sredine 14. veka. Kao takva je upisana i na listu svetske kulturne baštine koja je ugrožena.

A prava degradacija i uništavanje starih slojeva desili su se zapravo 1981. godine, kada je ovu svetinju zahvatila vatra. Konkretne dokaze da je požar u Pećkoj patrijaršiji podmetnut u ozbiljno organizovanoj akciji javnosti je predstavio sudski veštak, danas u penziji, Ilija Borjanović, stručnjak iz oblasti građevine i svojevremeno zaposleni u Zavodu za sudska veštačenja Novi Sad. Ne samo da je u to mogao da se uveri na osnovu bogatog iskustva, već je svojevremeno, nakon požara iz 1981. bio direktno uključen u utvrđivanje činjenica, povezanih sa ovim slučajem. Borjanović je nedvosmisleno ustanovio da je plamen izazvan tako što je eksplozivni materijal podmetnulo stručno i obučeno lice.

Najpre, sama činjenica da je Pećka patrijaršija gorela u noći između 15. i 16. marta, a da su samo nekoliko dana pre toga buknule albanske demonstracije, jasno navodi na trag da je u pitanju bio etnički motivisan obračun sa srpskim narodom i njegovim bogatim nasleđem na Kosmetu. Počinjući svoje svedočenje o tim događajima, Borjanović podseća na istorijski kontekst, sa svim ključnim momentima koji su prethodili. Ukazuje da su se nekada, još u Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji, Kosovo i Metohija zvali autonomna kosovsko-metohijska oblast, a da je „razvojem prilika i neprilika” taj problem kulminirao. Jedan od ključnih momenata bio je 1974. kada dobija naziv Socijalistička autonomna pokrajina Kosovo, baš kao što je to bilo u slučaju Vojvodine, a time i sve atribute samostalnosti, odnosno državnosti.

„Dobija okvir za zakonodavnu i izvršnu vlast. Kako se ’razvijao’ ovaj napredak samostalnosti, tako su se ’razvijali i apetiti’ šiptarskih nacionalšovinista. Srpski narod na Kosovu i Metohiji, naročito putem svoje crkve, stalno je ukazivao na mnoge ekcese i pretnje. Šovinisti su koristili razne metode da zastraše Srbe, brojni su bili ekcesi, kao što je slučaj zlostavljanja Đorđa Martinovića, jedan od prvih agresivnih vidova zastrašivanja. Posle smrti Josipa Broza, 4. maja 1980, ’apetiti’ šovinista jako rastu, bez obzira na zakletvu ’posle Tita Tito’. Nakon svih tih dešavanja, došlo je do masovnih studentskih demonstracija 11. marta 1981. koje su prerasle u nasilje i pobunu Albanaca. Pet dana nakon toga, izbio je i požar u kojem je izgoreo Stari konak u Pećkoj patrijaršiji”, kaže Borjanović, dodajući da je vatra pretila i Novom konaku koji je tada bio u izgradnji.

Podsećajući na reči igumanije Fevronije: „Zapališe nam konak neki Albanci, nesreće jedne, a ti treba da ćutiš kao da se ništa nije desilo”, Borjanović kaže da je prema njenom svedočenju u zoru buknuo požar, prvo na plafonu gostinske sobe. „Za nekoliko trenutaka je požar zahvatio ceo Stari konak i deo novog. Vatrogasci su došli kasno i slabo gasili vatru, u stvari dopuštajući da se raspiri, a imali su prazne ili tek cisterne sa pola kapaciteta”, navodi Borjanović.

Albanci i zvanične vlasti od starta su započeli sa zataškavanjem istine i potencirali da su uzrok požara neispravne instalacije i loše stanje dimnjaka. Borjanović podseća da je u to vreme patrijarh German došao u posetu Pećkoj patrijaršiji i preneo informaciju od jednog od Srba koji je učestvovao u vlasti, da su Albanci izazvali požar. „Crkva je pokušavala da dobije zaštitu uz pomoć institucija ondašnje vlasti, ali do toga nije došlo. Rukovodstvo je sve činilo da se izbegne bilo kakva povezanost požara i albanske pobune”, seća se Borjanović.

Podseća i da su u to vreme, tačnije 26. marta, za vreme prolaska štafete mladosti, demonstracije Albanaca eksalirale. Dominirale su parole „Kosovo republika”, „ujedinjenje sa Albanijom”, ali i „Trepča radi, Beograd se gradi”. „Demonstracije dobijaju karakter masovne pobune, pa je 2. aprila na zajedničkoj sednici Predsedništva SFRJ i Predsedništva CKSKJ o gašenju krizne situacije, proglašeno vanredno stanje na teritoriji Prištine i upućene jake oklopne jedinice”, kaže Borjanović, dodajući da su i posle toga povremeno trajali manji nemiri sve do 17. maja.

I nakon svih ovih događanja, na scenu je stupila politika. „Tražilo se pokriće uzroka požara, to radi istražni sudija, sa svojom ekipom. Izveli su istražne radnje i dali ocenu da je požar nastao usled neispravne instalacije ili dimnjaka. U dogovoru partijskih drugova tražena je institucija koja bi mogla potvrditi mišljenje”, navodi Ilija Borjanović. Odluka je pala na ustanovu gde je on tada bio zaposlen – Zavod za sudska veštačenja Novi Sad, inače formiran po zakonu o ustanovama koje su osnovali organi pokrajine SAP Vojvodine. „Formirani predmet koji smo zvali ’žute korice’ tada dolazi u Zavod. Direktorka Anđa Šećerov, kao što je bio običaj kad se pojavi predmet od opšteg značaja, zatražila je mišljenje sekretara Osnovne organizacije Saveza komunista, a to sam bio ja. Dobio sam povez sudskih spisa na uvid, uz opasku da viši partijski funkcioneri traže da se uradi ’pozitivno mišljenje’. Uvidom u spise, odmah sam reagovao rečima – ovo nije istina, ovo je laž. Svako je otišao na svoju stranu”, svedoči naš sagovornik.

Dodaje da su njegovi nadređeni posle toga tražili drugu osobu koja bi mogla da usvoji mišljenje nametnuto sa političkog vrha, ali da je i sledeći njegov kolega kojem su se obratili odbio to da učini uz odgovor da je nemoguće da monahinje budu odgovorne za to što se konak zapalio na pet mesta. „Preuzetu obavezu morali su da izvrše i nastavili su potrebu za stručnim licem koje će uraditi ’valjani stručni nalaz i mišljenje’. Nalaze ga u jednom nepartijcu, koji je na kraju pristao da da mišljenje da su monahinje zapalile Stari konak 16. marta 1981. Takav nalaz i ’mišljenje’ odlazi višim partijskim drugovima i institucijama kao istina, a ne laž. Tadašnja državna propaganda u svoj svojoj moći stala je iza svega toga”, dodaje Borjanović. Kaže da je čovek „koji je uradio sramni nalaz i mišljenje, tražio protivuslugu – da se unapredi u šefa grupe građevinaca, ali da je stručna komisija koja je trebalo da o tome odluči, iznela zaključak da nema stručne kvalitete za tu poziciju da bude šef grupe.

Objašnjavajući zašto je odbio da iznese mišljenje o tome da su monahinje odgovorne za požar i zašto je tada nadređenima rekao da je ovo reč o „tipičnom primeru diverzije koju su mogla izvesti samo obučena lica”, Borjanović ističe da se već iz fotografija jasno vidi da je rušilačko dejstvo eksplozivnog i zapaljivog materijala bilo veoma jako. „To znači i da je pre postavljanja zapaljive smeše izvršeno izviđanje objekta. Da se vidi od kakvog je materijala objekat izgrađen, dimenzije, tavanica, krovna konstrukcija, kritične tačke, uopšte stanje objekta. Shodno takvim podacima rušitelj je izvršio više radnji – izbor i broj lokacija za postavljanje eksploziva, količinu eksplozivnog materijala, način i sredstva za aktiviranje, kao i vreme aktiviranja (noć kad je najmanja budnost)”, ističe Borjanović.

Dodaje da je u tome morao da učestvuje i neko ko je stručnjak u oblasti građevinarstva. „Pritom je morao da obavi sve radnje bez svedoka, uz dogovor sa licima koja će vršiti gašenje požara, da njihovo dejstvo ne bude dovoljno. Sve navedene radnje nije mogao da izvede neko neobučen. Pored toga, ovakva diverzija je u prethodnom postupku morala da ima saglasnost iz političkih i bezbednosnih struktura pokrajine, a možda i šire. Očigledno je da su izvršioci, spolja i iznutra, imali zadatak da što ’efikasnije’ obave zadatak. I da su političke strukture pripremile propagandu o uzroku”, kaže Borjanović. Svoje svedočenje završava porukom da je samo jedna istina, koja kad-tad izađe ne videlo, i podsećanjem na reči igumanije Fevronije o tome da su Albanci zapalili Pećku patrijaršiju.

Od deteta logoraša do stručnjaka za građevinu i eksplozive

Ilija Borjanović po profesiji je građevinski inženjer, veštak iz građevinske oblasti po rešenju okružnog suda u Novom Sadu. Bio je angažovan i kao operativac u građenju, a toku u sudske prakse često se susretao sa predmetima u vezi sa požarima. Završio je i Školu rezervnih inženjerskih oficira i bio komandir inženjerijsko-pionirskog voda. Vršio je kompletnu obuku vojnika o nameni i rukovanju pešadijskim naoružanjem, zaprečavanju, eksplozivima, sredstvima za paljenje i načinima paljenja, minama iznenađenja, diverzijama, rušenju svih vrsta objekata, vrstama eksploziva, mrežama za paljenje...

Inače, Borjanović je poreklom iz Like, a Ilijini roditelji su 1921. godine došli u Bačku. Njegov otac bio je solunski dobrovoljac, a nakon što je počeo Drugi svetski rat, Ilija je sa samo dve godine, sa roditeljima i devetoro braće i sestara deportovan u logor Šarvar 1941, a zatim i u Mađarsku. Na intervenciju srpskih pravoslavnih crkvenih opština izašao je 1942. iz logora, odakle su u to vreme deca raspoređivana u srpske starosedelačke porodice. Borjanović je napisao brojna dela na različite teme, i to ne samo iz građevinske struke. Među njima su i „Zločin koji ne zastareva u NDH”, „Bunjevci na pravoj strani istorije”, „Idila i tragedija našeg naroda”. Autor je i dela „Uloga i značaj veštaka”, „Procvat i sunovrat građevinarstva u Novom Sadu”, „Most kao ponos građevinarstva”, „Kulturni, zabavni i sportski život u selu Gornja Rogatica” i „Podsetnik za sudske veštake”.

Sačuvane ikone, najveći gubitak arhiva pećkih patrijarha

Požar u Pećkoj patrijaršiji svakako je jedan od prvih ozbiljnih udara na Srpsku pravoslavnu crkvu i srpsko kulturno nasleđe na Kosovu i Metohiji. Tako je istoričarka umetnosti i profesorka Univerziteta u Kragujevcu Jasmina Ćirić, nedavno, na 45. godišnjicu ovog događaja, ukazala na simboliku datuma kada se on desio, rekavši da je to bilo na praznik Nedelje pravoslavlja. „Požar se dogodio na praznik koji liturgijski pominje i proslavlja hramove i svete ikone”, rekla je Ćirićeva za RTS. Inače, u trenutku kada je vatra zahvatila svetinju, u manastiru je bilo oko 30 monahinja i nekoliko gostiju, među njima i profesor Prizrenske bogoslovije Damaskin Davidović. Požar je naneo veliku materijalnu štetu – izgorele su odaje tadašnjeg srpskog patrijarha Germana, sobe monahinja, magacin i radionice za ikonopis.

Zahvaljujući blagovremenoj reakciji Damaskina Davidovića i monahinja, koje će upravo tadašnje pokrajinske vlasti optužiti da su odgovorne za požar, spasen je značajan deo manastirske riznice. Sačuvani su ikone, bogoslužbeni predmeti i tekstil iz 15. i 17. veka. Najveći gubitak, kako je izjavila Jasmina Ćirić, predstavlja uništena arhiva pećkih patrijaraha. U pitanju je bila izuzetno važna dokumentacija koja je svedočila o istorijskim događajima od srednjeg veka, naročito u periodu osmanske vlasti.

„Vrlo je važno pomenuti i da je patrijarh German neposredno nakon požara, a to je jedini dokument koji imamo sačuvan s tim u vezi, poslao jedan vrlo važan dopis predsedniku tadašnjeg Saveznog izvršnog veća Dobrivoju Vidiću u vezi sa požarom, upravo demantujući navode koji su u vezi sa neispravnošću dimnjaka. On kaže u jednoj rečenici da je zaista reč o tome, taj bi se požar dogodio i 1974, ’75, ’76. itd. Interesantno je u čitavom tom događaju da su kao glavni krivci navođeni zapravo urbanista grada Prizrena profesor Mikić i Andrija Kostić koji je bio izvođač radova, što je naravno kasnije odbačeno u postupku jer je bilo jasno da apsolutno nisu odgovorni za tako nešto”, rekla je Ćirićeva, potvrđujući da je „monaštvo bilo pod određenim političkim pritiscima” i ukazujući na tadašnje proteste Albanaca na Kosmetu.