Todor legendarni artiljerac iz Gvadalahare

Vranje – Pripadnici zabranjene Komunističke partije u Kraljevini Jugoslaviji organizovano su pružali pomoć španskim republikancima u borbi protiv snaga generala Franka. Antifašistički dobrovoljci odlazili su u Španiju ilegalno, a često su bili i osujećivani u toj nameri. Jugoslovenska vlada je nastojala da onemogući odlazak njenih državljana u rat u Španiju.

„Komunisti u Vranju delovali su u dubokoj ilegali, a kada su se u varoši 1935. godine pojavile komunističke parole narodu Španije i Republici, usledila je žestoka akcija policije, agenata, doušnika”, navodi Josif Trajković u knjizi posvećenoj revolucionaru Simi Pogačareviću.

Todora Mišića, stolarskog radnika i člana partije koji je tada imao 29 godina, na Železničku stanicu u Vranju na neizvestan put ispratio je Sima Pogačarević, tada vođa malene komunističke grupe na jugu Srbije. Mladalačkom snalažljivošću temperamentni Todor otisnuo se na put i pridružio ostalim Jugoslovenima na frontu u Španiji. Postao je artiljerijski podnarednik španske republikanske vojske.

Mišićevi saborci radovali su se njegovim poštanskim kartama sa „dobrim vestima” koje su stizale na adresu stolarske radionice Sime Pogačarevića u Vranju iz daleke Španije. Stigao je i novinski isečak o „herojskom držanju artiljerca Todora Mišića u bitkama kod Gvadalahare”. Tada je i dobio nadimak – Todor Španac.

Nakon raspuštanja Internacionalnih brigada, mnogi Jugosloveni su prešli u Francusku, gde su pohapšeni i internirani u logore. Najviše u logor „Girs”. U francuskim logorima bili su zatočeni od kraja 1938. godine, pa do nemačkog napada na Francusku u maju 1940. godine. Jugoslovenske vlade su uporno odbijale da izdaju dozvole za povratak španskih dobrovoljaca.

„Sa stečenim ratnim iskustvom u Španiji i onim što sam video u logoru u Francuskoj, mislim da mogu da pomognem našoj borbi protiv zla fašizma. Stižem”, bila je poslednja Mišićeva poruka koja je od njega stigla među saborce u Vranju 1941. godine.

Sa falsifikovanim dokumentima iz Francuske Todor Mišić uspeo je da stigne do Beograda 1942. godine. Pribavio je nova lažna dokumenta sa namerom da se što pre priključi partizanima na jugu Srbije.

Uhapšen je u Nišu, u vozu od Beograda ka Vranju. Nakon saslušanja u Gestapou upućen je u logor na Bubnju, gde je streljan 1942. godine. Od 250 jugoslovenskih dobrovoljaca koji su uspeli da se ilegalno prebace iz Francuske u Jugoslaviju, njih 130 poginulo je u bitkama tokom NOB-a. Ime Todora Mišića na spisku onih koji su došli da se bore u zemlji iz Španije nalazi se na 78. mestu poginulih.

Todor Mišić Španac, učesnik Interbrigada iz Jugoslavije, streljan je kada mu je bilo 36 godina. Danas u Vranju nema njegovog spomen-obeležja. Jedna ulica nosi ime Todora Španca, mada malo ko zna o kome se radi. Reč je o jedinom članu tadašnje KPJ sa juga Srbije koji je bio heroj Španskog građanskog rata na strani republikanaca.

O njegovom herojstvu u Španiji ostalo je vrlo malo verodostojnih dokumenata.