Tragedije sujetom omamljenih vladara

Budimpešta – Od 10. aprila do 11. maja, na sceni impresivnog zdanja Nacionalnog pozorišta, održava se 13. izdanje uglednog međunarodnog pozorišnog festivala „Mitem”, u čijem programu se nalazi više od dvadeset predstava, umetnički izazovnih produkcija čije autorstvo potpisuju uticajni reditelji poput Andreja Šerbana, Valer Novarine, Jana Fabra, Diane Dobreve, Aleksandra Popovskog, između ostalih. Ove godine je uspostavljena i posebna saradnja sa pozorištima iz Rumunije, Bugarske i Srbije, čije će predstave biti izvedene u okviru selekcija.

Festival je u odgovarajućem duhu otvorio „Ričard Treći” mađarsko-rumunskog Severnog pozorišta iz Satu Marea, u režiji Ištvana Albua, jedna vrlo neobična predstava u pogledu spajanja žanrova istorijske tragedije i mjuzikla (muziku uživo izvodi osmočlani bend koji čine članovi ovog pozorišta). Ričard Treći (Csongor Zsolt Nagy) i ovde je duboko nesrećni i nemilosrdni vladar koji pronalazi izraz svojih osećanja i misli u muzici Džima Morisona i grupe „The Doors”, čije pesme zaista autentično izvodi, izražajnim, dubokim, hipnotičkim glasom, šamanskim, isceliteljskim prisustvom i opšte zasenjujućom pojavom (posebno su bile uzbudljive interpretacije pesama „Crystal Ship”, „People Are Strange”, i naravno „The End”, za kraj Ričardovog turbulentnog kraljevskog puta).

Radnja se odvija na minimalistički dizajniranoj sceni, koju čine nekakve trospratne skele, konstrukcija u nastajanju, koja uspostavlja značenja izgradnje, nedovršenosti, konkretnih i simboličkih (kraljevstva, države). Tu se raspliće pripovest o krvavom osvajanju vlasti jednog deformisanog čoveka, njegovom usponu i neminovnom padu, koji će doneti osvešćenje o bezvrednosti moći. Predstava ima naglašene elemente kabarea, prisutne u atmosferi, osećajnosti i pokretima izvođača, ali i u rastvaranju mehanizama pozorišne igre, koje najčešće pripada žovijalnim naratorkama, njihovim komentarisanjem radnje i nametanjem pitanja o sredstvima i značenjima scenskih umetnosti.

U drugom delu ove epski raskošne, trosatne predstave, one u jednoj sceni, pod upaljenim svetlima, ulaze u prostor publike, pozivajući nas na učešće; prvo nam traže poljupce (pojedinci su bili spremni da ih daju), a zatim nam razdragano postavljaju i društveno-politička pitanja, o mogućnostima našeg uticaja na okolnosti življenja, kao i o rasponu i granicama ljubavi prema državi (predstava je igrana dva dana pred izbore u Mađarskoj, zbog čega su ova pitanja posebno bila u žiži pažnje). Iako u osnovi svedena, scenografija je vrlo dinamična, prostor konstrukcije se po potrebi puni spuštanjem specifično oblikovanih neonskih svetala koja, između ostalog, predstavljaju vlast (grade oblik velike krune), smrt (grobovi), težnju ka slobodi (oblačići), uklapajući se i vizuelno dosledno u ovaj intrigantni tragični mjuzikl koji raskrinkava instrumente moći.

Sa razlogom jedna od najiščekivanijih predstava u programu festivala je bila „Edip i proroci”, nastala prema Sofoklovoj tragediji, u dramaturškoj adaptaciji Aleksandera Sekulova, režiji Diane Dobreve i izvođenju ansambla Dramskog teatra iz Plovdiva. Rediteljka, koja je po obrazovanju i glumica, dobitnica više nagrada za umetnička dostignuća, u ovoj predstavi dokazuje da nosi istinski talenat, bujnu maštovitost, sklonosti ka građenju upečatljivog vizuelnog izraza, utemeljenog u zavodljivoj snolikosti i jakoj simboličnosti. Na sceni koja je vrlo stilizovano dizajnirana (Mira Kalanova), određena poluprozirnim zidom koji omogućava izazovne prelome svetlosti, vizuelno inspirativne prizore poetičnih video-projekcija koje povremeno teku u pozadini, glumci u neobično preciznom, snolikom stilu igre izvode ovu tragediju sudbine, u dramaturškoj adaptaciji suptilno pojačanih savremenih, ali i poetskih značenja. Na dubinski promišljen način, kroz rafinirane susrete fatalnih zvukova, opominjućih bubnjeva (sudbine) i odgovarajuće intonirane koreografije, tela glumaca koja skoro da iracionalno prate ove hipnotičke ritmove, Dobreva gradi jedan zaista fascinantan scenski svet.

Edip (Konstantin Elenkov) je ovde donekle poput Ričarda, bahati vladar koga saznanje o neumoljivoj, brutalno ironičnoj sudbini, snažno osvešćuje, dovodeći ga na polje spoznaje o smrtnosti i ništavnosti moći. U dijalogu sa Pitijom, Tiresijom i Sfingom, mističnim likovima na sceni, izuzetno zanimljivo kostimiranima (Marina Raichinova), u ekstravagantne stilizovane haljine, iznenađujućih oblika i boja, koji intenzivno bude našu imaginaciju, podstičući arhetipska osećanja i značenja, oslepljeni Edip postaje svestan svoje ljudskosti, prolaznosti; dolazi do zaključka da je čovek poput zrna peska u nepregledno praznoj pustinji, ili poput talasa u beskrajnom okeanu, toliko moćan pred udarima sudbine.