Pesma kao simbol slobode

Valjevo – Povodom 150 godina od smrti Bore Stankovića, učenici i profesori valjevske Muzičke škole „Živorad Grbić” – Bibliotečko-novinarske i Etnomuzikološke sekcije, u saradnji sa Narodnim muzejom Valjevo, organizovali su koncertno predavanje „Jezik i muzika Borinog Vranja”. Uz osvrt na biografske podatke o velikom piscu, predstavili su njegova dela iz kojih su čitani odlomci, jezik kojim su pisana, kao i na muziku koja je bila veoma važna za književno stvaralaštvo Bore Stankovića.

Muzičko nasleđe Vranja najpotpunije se ogleda u vranjskoj gradskoj pesmi koja se kao poseban žanr oblikuje krajem 19. i početkom 20. veka, paralelno sa razvojem građanskog društva. Iako se često doživljava kao orijentalna, vranjska pesma je, zapravo, izuzetno slojevita i predstavlja amalgam različitih muzičkih tradicija – srpske, turske, romske, ali i uticaja bogoslužbene prakse, ocenila je profesorka Milena Urošević u osvrtu na muzičko nasleđe Vranja.

U Borinim delima muzika nije samo prateći element, već važan deo atmosfere i načina izražavanja likova, ona prati emocionalna stanja, naglašava unutrašnje konflikte i otkriva ono što često ostane neizgovoreno – istakla je ona. 

– Posebno je značajno što se u njegovim tekstovima prepoznaju isti oni elementi koji postoje u vranjskoj gradskoj pesmi – dert, merak i sevdah. Na primer, u delu „Koštana”, muzika ima centralnu ulogu. Lik Koštane svojim pevanjem izaziva snažne emocije kod drugih likova, od ushićenja do bola, jer ih podseća na mladost, neostvarene želje i život koji je prošao. Pesma u ovom delu nije samo umetnički ukras, već pokretač radnje i simbol slobode, ali i nemogućnosti da se ta sloboda zaista dostigne – rekla je profesorka Urošević. I dodala da se upravo ta emocionalna napetost i složenost osećanja poklapa sa izrazom vranjske gradske pesme koja, kao i kod Bore Stankovića, otkriva duboke lične, ali i društveno uslovljene priče.

– Zato možemo reći da se muzički i književni svet Vranja međusobno prožimaju – pesma postaje priča, a priča dobija svoj glas kroz pesmu – zaključila je ona.

Učenici i profesori Muzičke škole „Živorad Grbić” tokom koncertnog predavanja izveli su nekoliko pesama iz Vranja koje, kako su naveli, pokazuju tipičan vranjski melos – lagan i spor ritam, bogatu melodiju i interpretaciju koja budi najdublja osećanja – dert, merak i sevdah. Te pesme su, rečeno je, primer kako muzika oživljava priče i atmosferu starog Vranja, baš kao i u delima Bore Stankovića.