Sarajevo bi da zaboravi Srbe u istoriji grada

Od našeg stalnog dopisnika

Banjaluka – Negde u blizini entitetske granice između Republike Srpske i Federacije BiH, koja jednim svojim delom preseca prostor između Sarajeva i Istočnog Sarajeva, Ulica srpskih vladara prelazi u Bulevar Mimara Sinana, a stotinak metara dalje Ravnogorska se uliva u Ulicu Kurta Šorka. To nisu jedini simbolički znakovi podele nekada jedinstvene urbane celine, danas razdvojene u dva grada upućena jedan na drugi, ali opterećena teškim nasleđem istorijskih lomova i (geo)političkih razmimoilaženja. S jedne strane vijore se zastave Republike Srpske, a desetak metara dalje lepršaju žuto-plave zastave Bosne i Hercegovine, ali neretko i bele zastave s ljiljanima, ratni simboli nekadašnje RBiH.

Međutim, to nisu jedina obeležja u federalnom Sarajevu koja srpski povratnici i politički predstavnici doživljavaju kao nedostojna grada koji pretenduje na status centra zemlje. Sporni su nazivi ulica i škola, među kojima ima i onih koje nose imena povezana sa nacističkom ideologijom iz Drugog svetskog rata, odnosno sa krugom Ante Pavelića. Uporedo sa tim, u tom istom gradu odavno nema mesta za zaslužne Srbe – svoju ulicu izgubio je i Vojislav Kecmanović Đedo, što predstavnici Republike Srpske ističu kao krunski dokaz tvrdnje da je pozivanje na antifašizam u delu bošnjačke političke elite tek oblik mimikrije.

Čak ni Srđan Aleksić nije zadržao celu svoju ulicu – pre oko četiri godine njen deo je preimenovan u Ulicu Mehmeda Alagića, bošnjačkog generala sporne biografije, mada su sarajevske vlasti kasnije „pojasnile” da junak iz Trebinja nije izgubio kompletnu ulicu, već samo njen deo u korist muslimanskog vojskovođe.

Alagića je Haški sud teretio za niz teških krivičnih dela – od ubistava i okrutnog postupanja, preko razaranja naselja bez vojne nužnosti do nezakonitog zatvaranja civila i uništavanja imovine. Za bošnjačku javnost on ostaje nacionalni heroj iako je postupak protiv njega obustavljen nakon smrti 2003. godine.

Pored toga, u Sarajevu jedna škola i jedna ulica nose ime Mustafe Busuladžića, predsednika organizacije „Mladi muslimani” (panislamistička organizacija), kojoj se 1940. priključio i Alija Izetbegović, a koja je javno podržavala NDH.

Iako se nekome mogu učiniti preteranim tvrdnje nekadašnjih Sarajlija da je bošnjačka vlast sistemski nastojala da izbriše tragove srpskog prisustva u gradu u kojem je do rata živelo oko 150.000 Srba, ostaje činjenica da je preimenovano oko 150 ulica i trgova samo zato što su nosili srpska imena. Danas u Sarajevu više nema ni Ulice Vojislava Kecmanovića Đede, predsedavajućeg prvom zasedanju ZAVNOBiH-a u Mrkonjić Gradu pre više od 80 godina. Njegova ulica preimenovana je u Ulicu Nusreta Šišića Dede, pripadnika ozloglašene organizacije „Zelene beretke”.

Odlukama sarajevskih vlasti iz gradske topografije „uklonjeni” su i brojni srpski heroji koje istorija beleži kao ključne za oslobođenje grada 6. aprila 1945. godine. Na spomeniku u naselju Vraca, između ostalih, stoje imena Slavka Rodića, Pere Kosorića, Radojke Lakić, Moše Pijade i Slaviše Vajnera Čiče – ali njihova imena više ne nose sarajevske ulice. Iz takve perspektive, mnogima postaje razumljiv i odnos srpske javnosti prema međunarodnim protektorima, podsećajući na upornost nekadašnjeg supervizora Valentina Incka da se ukloni ploča sa Studentskog doma na Palama sa imenom prvog predsednika Republike Srpske Radovana Karadžića. Incko je i autor zakona o negiranju genocida kojim je kriminalizovao bilo kakvu naučnu obradu prošlosti, ali na osnovu kojeg je nedavno osuđen učesnik mitinga u Banjaluci jer je fotografisan sa podignuta tri prsta i slikama Mladića i Karadžića. Prijavio ga je „uznemireni” građanin Federacije BiH koji je taj prizor video u televizijskom prenosu, a Sud BiH je u tom slučaju bio revnosan.

Istovremeno, srpskim predstavnicima nikako ne polazi za rukom da ubede sarajevske vlasti da uklone tablu ispred Većnice, koja, kako tvrde, kolektivno označava čitav jedan narod kao zločinački, dok na spomen-obeležju kod jame Kazani iznad Sarajeva, u kojoj je za vreme rata skončalo na stotine Srba, i dalje nema jasnog imenovanja žrtava. Na tom mestu, uz imena 17 ekshumiranih, stoji tek opšta formulacija o „stradalim sugrađanima”.

Odbor za zaštitu prava Srba u FBiH najavio je pre nekoliko dana pokretanje inicijative za izmenu naziva ulica koje nose imena lica povezanih sa nacističkim režimom i antisemitizmom. Predsednik Odbora Đorđe Radanović naveo je da su u Sarajevu preimenovane 152 ulice, a nazivi sa srpskim imenima uklonjeni čak i u naseljima u kojima nije bilo muslimana ni Hrvata. „Svega pet ili šest ulica u celom Kantonu Sarajevo nosi ime po nekom Srbinu”, napomenuo je Radanović.

On podseća da je 2019. godine u ambasadi SAD u Sarajevu održan sastanak na tu temu, gde je inicijativa dobila snažnu podršku. „Tada, pre administracije američkog predsednika Džozefa Bajdena, bio je započet jedan povoljniji odnos prema hrišćanstvu”, rekao je Radanović, dodajući da u Sarajevu i danas postoje ulice nazvane po Huseinu efendiji Đozi, Muhamedu efendiji Pandži i Osmanu efendiji Rastoderu, koji su osuđeni za ratne zločine.

Nasuprot tome, bošnjački pogled na istoriju nudi drugačije tumačenje. Nedavno je javnost uzburkala inicijativa Gradskog veća Sarajeva da se na Latinsku ćupriju, nekadašnji Principov most, vrati spomenik Francu Ferdinandu i njegovoj supruzi Sofiji. Taj spomenik je uklonjen nakon poraza Austrougarske, kada je postavljena ploča u čast Gavrila Principa, da bi ona tokom Drugog svetskog rata bila skinuta i predata Hitleru. Posle rata postavljena je nova ploča sa otiscima Principovih stopa, koju su tokom poslednjeg rata uklonili, a zatim vratili, uz natpis o mestu atentata.

Uprkos ovim kontroverzama, bošnjački politički krugovi su minule godine oštro reagovali na ocene nemačke istoričarke Mari Žanin Čalić, koja je u tekstu za „Cajt” napisala da se Sarajevo postepeno odriče svoje multireligijske tradicije, koja će, navela je, ostati vidljiva uglavnom kroz spomenike. Ona je dodala da je „Sarajevo postalo bošnjački grad sa panislamskim prizvukom”.

Takve teze pak potpuno odudaraju od nedavno potpisane izjave najistaknutijih bošnjačkih intelektualaca i političara koji tvrdnje o „sukobu civilizacije” unutar BiH smatraju propagandom koja hrišćane lažno prikazuje kao žrtve radikalnog islama. Istoričar iz Istočnog Sarajeva Lazar Škobo rekao je nedavno za „Politiku” da je Sarajevo grad koji najvernije odslikava svu paradoksalnost moderne balkanske istorije. On podseća da su temelji grada Sarajeva srpski, o čemu, kako navodi, svedoči pravoslavna Stara crkva na današnjoj Baščaršiji iz 14. veka, te dodaje da je srpska kultura utkana duboko u istorijat tog grada. „Takođe, sve ono prosvećeno, kulturno, avangardno u Sarajevu nosi upravo pravoslavni i srpski duh. Prvo pozorište, prva prosvetna društva, prve značajne slobodarske organizacije, dakle, sve ono što jednom gradu daje karakter u slučaju Sarajeva ima srpske korene”, podsetio je on.