Kajmakamija odolela okupatorima i vremenu

Nova Varoš – Usred Nove Varoši izuzetna građevina odoleva dugom vremenu i privlači poglede generacija. Podignuta davne 1909. godine, nakon zavođenja reformi u Osmanskom carstvu, kao redak primer spoja tradicionalne islamske i modernije evropske arhitekture, skladnost ne gubi ni sada.

Zovu je još od turskog zemana Kajmakamija (sedište kajmakama, upravnika sreza), da bi u decenijama koje su sledile bila sedište sreskog načelstva i novovaroške opštinske uprave. Početkom ovog milenijuma prerasta u zgradu kulture, mesto gde su smešteni Zavičajni muzej i gradska biblioteka.

Svakojake vlasti, nacije, vojske defilovale su kroz novovarošku Kajmakamiju. Napravili su je Turci prisutni u Novoj Varoši do 1912. godine, koristeći je za smeštaj svojih ustanova: turskog suda, tužioca, poreske uprave. Ali nije im se dalo da duže od tri godine stoluju u tom novosagrađenom zdanju jer po oslobođenju novovaroškog kraja Kraljevina Srbija preuzela je naravno i Kajmakamiju.

A onda su s početka Velikog rata novi stranci, i to uz silu oružja, dopirali do ovog brdskog područja. Poznavaoci lokalne prošlosti ističu da se prvi ulazak Austrougara u Novu Varoš dogodio 1914, ali da su Kajmakamiju držali samo dva dana, povukavši se iz mesta nakon poraza u Cerskoj bici. Vratili su se s kraja 1915. godine, kada su se promenile ratne prilike, pa tri godine, uz teror nad narodom, okupirali Novu Varoš.

U doba Kraljevine Jugoslavije glavno zdanje je korišćeno kao opštinsko načelstvo. A kad je planuo Drugi svetski rat i stigli novi okupatori, smenjivale su u Kajmakamiji tri okupacione vojske.

O tome u knjizi „Tapije u kamenu” u tekstu pod naslovom „Nemci čuvali ćirilicu od ustaša” piše novovaroški novinar i publicista Dragoljub Gagričić. Navodeći da su se za teritoriju Raške oblasti tokom 1941. otimale okupacione trupe Nemačke, Italije i Nezavisne Države Hrvatske. „U uspostavljanju državnog aparata bilo je sporova, sukoba i dvovlašća, a u Novoj Varoši zabeležen je slučaj da su Nemci od ustaša štitili Srbe, pre svega upravu i pismo ćirilicu”, beleži ovaj autor. Ipak, tokom većeg dela rata ovo mesto i Kajmakamiju, kao sedište vlasti, držali su Italijani do 1943. godine.

Ta spratna građevina korišćena je u poratno doba kao prostor Narodnooslobodilačkog odbora Sreza zlatarskog, da bi najduže bila u statusu zgrade Skupštine opštine Nova Varoš, sve do kraja osamdesetih. A onda, nakon gradnje novog opštinskog zdanja pored nje, stajala je jedno vreme prazna i zaboravljena (prozvali su je tada zgrada stare opštine).

Ipak, setili su se Novovarošani u ovom milenijumu vrednosti Kajmakamije, pa njen prostor adaptirali, te na spratu smestili biblioteku, a u prizemlju Zavičajni muzej Nove Varoši. Ovo muzejsko odeljenje, koje radi kao deo užičkog Narodnog muzeja ima zbirku sa 240 originalnih eksponata i tri replike originala: pečat kneza Stojimira iz devetog veka, sablju kneza Mihaila Raškovića iz 1516. i oficirsku sablju generala srpske vojske Franje Zaha iz srpsko-turskog rata. A tu je i spomen-soba najznamenitijeg Starovlašanina vojvode Petra Bojovića.