Hrvati prekrštavaju srpsku slavu i svece

Nastavlja se neizvesna potraga za grobom poslednjeg hrvatskog kralja i istorijskim tragovima postojanja nacije koja je svoja identitetska pitanja, umesto jednostavnom ekskurzijom do Oplenca, odlučila da rešava na mnogo teži način – lutajući mračnim i teško dokazivim lavirintima „povijesti”, čije toliko traženo ishodište na kraju neće otići dalje od očajničkog prekrajanja postojećih srpskih običaja kao svojih. Ministarstvo kulture i medija Hrvatske donelo je 20. aprila odluku kojom krsnu slavu proglašavaju svojim kulturnim dobrom. U dokumentu se navodi da slava, krsnica, krsna slava ili krsno ime, predstavlja proslavu „obiteljskog” sveca zaštitnika, što je viševekovna tradicija katolika nastanjenih u dolini reke Neretve.

Tamošnje porodice, prema tumačenju hrvatskog ministarstva, okupljaju se na dan određenog sveca u obredu koji podrazumeva paljenje sveće, molitvu, žito i vino i potom lomljenje pogače, a pre toga prisustvovanje misi u crkvi. Običaj je identičan jedinstvenom obeležavanju slave u srpskom narodu, koji je Unesko 2014. godine upisao kao na Reprezentativnu listu nematerijalnog nasleđa čovečanstva. Hrvatsko ministarstvo definiše ovaj običaj kao deo tradicije pravoslavnog i dela katoličkog stanovništva jugoistočne Evrope bez pomena nacionalnih odrednica.

„Hrvati iz doline Neretve koji su slavili krsnu slavu su pokatoličeni pravoslavni Srbi za vreme biskupa mostarsko-duvanjskog i vatikanskog apostolskog vikara za Hercegovinu Paskala Buconjića, inače prijatelja Eugena Kvaternika i Franje Račkog. Biskup Buconjić, iako poreklom Srbin, bio je pristalica ideologije hrvatstva u okviru Austrougarske monarhije. Buconjić je završio franjevačku školu u Ferari, filozofiju i teologiju. Potom je u Bolonji položio za profesora. Predavao je u Rimu, odakle ga šalju u rodnu Hercegovinu sa dobrom materijalnom potporom. U isto vreme Bosnu i Hercegovinu potresaju međumuslimanski sukobi i potom dolazi do aneksije od strane Austrije”, objašnjava sagovornik „Politike”, verski analitičar Željko Injac.

Koliko je to „vekovni” običaj neretljanskih Hrvata, najbolje svedoče etnografski zapisi Jevta Dedijera, Marija Petrića i drugih, kao mnoštvo hercegovačkih katoličkih rodova – Bubalo, Burić, Vidač, Vučina, Gagro, Damjanović, Donkić i drugi koji su slavili slave od Nikoljdana, Petrovdana, Đurđevdana, Mratindana i drugih, pre i neposredno posle prelaska u katolicizam, navodi naš sagovornik. „Neki su je zadržali decenijama ili generacijama. Ono što je najzanimljivije, ti novi Hrvati obeležavali su slavu po starom julijanskom kalendaru, umesto gregorijanskom kalendaru. Neretljanski Hrvati nisu izolovan slučaj, slični procesi su se dešavali širom Hercegovine, Dalmacije i Boke”, navodi Injac.

Naš sagovornik pojašnjava da sve navedene istorijske, liturgijske i etno-kulturne činjenice upućuju na to da je krsna slava, u obliku u kojem je uobličena i očuvana kod Srba, prevashodno proizvod pravoslavno-hrišćanskog i svetosavskog duhovnog nasleđa, sa snažnim osloncem na svetogorsku tradiciju i vizantijski model porodičnog kulta svetitelja-zaštitnika. „Upravo u okviru srednjovekovnog srpskog pravoslavlja, naročito u doba Svetog Save i institucionalnog utemeljenja autokefalne srpske crkve, krsna slava dobija svoju prepoznatljivu liturgijsku, identitetsku i porodičnu formu, koja je vremenom postala jedno od ključnih obeležja srpskog duhovnog i kulturnog prostora”, podseća Injac.

Istovremeno, navodi, istorija zapadnog hrišćanstva pokazuje da je rimokatolička tradicija, naročito u periodu širenja i učvršćivanja crkvene organizacije, često posedovala visok stepen sposobnosti da lokalne i narodne običaje inkorporira u sopstveni religijski okvir. „Takvi procesi su neretko vodili postepenoj unifikaciji i slabljenju prvobitnih lokalnih osobenosti, u skladu sa težnjom ka jedinstvenijem liturgijskom i disciplinskom modelu. Nasuprot tome, istočna hrišćanska tradicija, a posebno pravoslavni svet, istorijski je pokazivala veću otvorenost ka očuvanju lokalnih, etničkih i narodnih oblika pobožnosti, što predstavlja jedan od razloga izrazite raznolikosti običaja, duhovnih praksi i kulturnih izraza unutar pravoslavne civilizacije”, kaže Injac.

Cinično je i paradoksalno, navodi naš sagovornik, da se danas u okviru savremenih tumačenja kulturnog nasleđa i pitanja nacionalnog i kulturnog identiteta, kao nosioci i čuvari krsne slave pojavljuju sredine koje su kroz istorijske procese latinizacije i konfesionalne unifikacije često doprinosile zatiranju, potiskivanju ili postepenom nestajanju sličnih lokalnih običajnih formi. „Ta činjenica dodatno pokazuje da pitanje krsne slave danas više nije isključivo etnološko ili religijsko pitanje, već i deo šireg kulturno-identitetskog diskursa na postjugoslovenskom prostoru”, smatra Injac.

Sagovornik „Politike” primećuje da sam način na koji je formulisan dokument hrvatskog ministarstva pokazuje nastojanje da se pojam krsne slave predstavi što šire i inkluzivnije, kao regionalni običaj prisutan u različitim zajednicama jugoistočne Evrope. „U takvim formulacijama često se izbegava jasno nacionalno određenje, naročito kada je reč o kulturnim praksama koje postoje i van njihovog izvornog ili dominantnog identitetskog okvira. Međutim, činjenica da se u nekom dokumentu ne naglašava srpski karakter krsne slave ne menja istorijsku realnost da je ona upravo u srpskom pravoslavnom narodu dobila svoj najpotpuniji, najrazvijeniji i najkontinuiraniji oblik”, jasan je Injac.

Dodaje da postoji suštinska razlika između prihvatanja ili deljenja jednog običaja i naknadnog nastojanja da se njegovo istorijsko poreklo relativizuje ili preoblikuje. „Nije sporno da bilo ko može da slavi krsnu slavu, niti da je doživljava kao deo sopstvene porodične tradicije. Danas, pogotovo, postoje brojni narodi koji su prihvatili srpski običaj krsne slave, ne samo u regionu već i širom sveta. Sporno postaje onda kada se iz pojedinačnih lokalnih primera pokušava izvesti šira teza kojom bi se potisnula ili zamaglila njena jasna ukorenjenost u srpskom pravoslavnom kulturnom i duhovnom prostoru”, poručuje Injac.

Predsednik Saveza Srba iz regiona Miodrag Linta upozorio je da Hrvatska nastavlja da prisvaja srpsko kulturno, duhovno i istorijsko nasleđe. U saopštenju Saveza Srba iz regiona kažu da nije samo u pitanju prisvajanje jednog običaja nego podmukli plan brisanja viševekovnog postojanja srpskog naroda. „Jedan od strateških ciljeva Hrvatske jeste hrvatizacija svega što pripada srpskom narodu. U pitanju su srpski pravoslavni običaji, tradicija, pesme, pismo, folklor, nošnje, groblja, spomenici, zapisi, povelje, spisi, kao i srpski naučnici, umetnici, pisci, junaci, sportisti i drugi poznati Srbi sa područja današnje Hrvatske i delova BiH. To konkretno znači da Hrvatska sistematski radi da se tragovi srpskog prisustva preimenuju i proglase hrvatskim kako bi se i poslala poruka da Srbi na tim prostorima nikada nisu ni postojali”, zaključuje Linta.

Šahovnica na otetoj Crkvi Svetog Spasa u Cetini

Prethodno, nekoliko dana ranije, na zadužbinu Kotromanića, Crkvu Svetog Spasa u Cetini kod Knina, postavljena je hrvatska zastava i održana katolička misa. Hram je prethodno oduzet Srpskoj pravoslavnoj crkvi i potom proglašen za nacionalno dobro Hrvatske. Po istom principu kao materijalno, deluje da nakon fizičkog obračuna sa Srbima sledi i nematerijalno. „Ovo je klasičan nastavak istog obrasca kulturnog i istorijskog revizionizma o kojem pričamo. Oko ruševine su vekovima bili pravoslavni grobovi srpskog stanovništva Cetine koje je bilo većinsko do 1995. godine. Moguće da hram potiče i iz ranijeg perioda, ali je sigurno da Srbi ne bi koristili tuđe groblje kao svoje. Hrvatska sistematski briše sve tragove postojanja Srba na ovom i sličnim lokalitetima”, upozorava Injac.

Dodaje da pravoslavlje čuva narodne i lokalne običaje dublje, dok se sa druge strane oni selektivno inkorporišu, a potom „hrvatizuju” ili brišu kada više ne odgovaraju. „Ista logika kao sa neretljanskom slavom, uzima se ono što je ostalo od srpskog i pravoslavnog nasleđa i prepakuje se u novi narativ”, zaključuje Injac.