Mandićeva NSD podržala zakon u kom se Srbija istorijski tretira kao okupator Crne Gore

Skupština Crne Gore usvojila je izmene Zakona o statusu potomaka dinastije Petrović Njegoš, ali je u političkom središtu celog slučaja ostalo ono što nije izmenjeno: formulacija iz člana 1 važećeg zakona, po kojoj je dinastija Petrović Njegoš detronizovana „aktom nasilne aneksije države iz 1918. godine”.

Za zakon je glasalo 40 poslanika, tri su bila protiv, a dva uzdržana. Protiv je bila Demokratska narodna partija, dok je Socijalistička narodna partija ostala uzdržana. Zakon su podržali poslanici Pokreta Evropa sad, Demokratske Crne Gore, Nove srpske demokratije, Bošnjačke stranke, kao i predstavnici Hrvatske građanske inicijative i Force.

Na prvi pogled, izmene zakona tiču se imovinsko-pravnih pitanja, finansiranja Fondacije „Petrović Njegoš”, dvorca „Kruševac” u Podgorici i statusa nepokretnosti koje se vezuju za potomke crnogorske dinastije. Ali suština političkog spora nije u dvorcu, zakupnini, zemljištu ili budžetskom finansiranju. Suština je u činjenici da je parlamentarna većina, uključujući i Novu srpsku demokratiju, prihvatila zakonski paket u kom se ne dira odredba koja 1918. godinu opisuje kao nasilnu aneksiju.

Ta formulacija je politička kvalifikacija. U pravnom tekstu se Srbija ne imenuje izričito, ali je jasno da se pod tzv. aneksijom iz 1918. godine podrazumeva ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom posle Prvog svetskog rata. Zato ovaj član u političkom čitanju Srbiju stavlja u položaj države koja je izvršila nasilnu aneksiju, a srpsku državnu i nacionalnu ideju iz tog perioda predstavlja kao okupatorski projekat.

To je razlog zbog koga se ovo glasanje u crnogorskom parlamentu ne može svesti na tehničko pitanje o imovini potomaka dinastije Petrović Njegoš. Glasanje Nove srpske demokratije ima težinu upravo zato što je ta stranka godinama nastupala kao najsnažniji politički zastupnik srpskog naroda u Crnoj Gori. Njeni poslanici su ranije tražili brisanje spornog istorijskog konteksta iz zakona. Deo njenih predstavnika javno je govorio da je priča o aneksiji neutemeljena i da ujedinjenje 1918. godine ne treba predstavljati kao okupaciju.

Zato je sadašnje glasanje politički mnogo teže od običnog kompromisa. Ako je Nova srpska demokratija ranije smatrala da je odredba o nasilnoj aneksiji neprihvatljiva, onda je podrška zakonu u kom ta odredba ostaje pristanak da sporna formulacija ostane deo zakonskog poretka Crne Gore.

U pravnom smislu, bilo bi preterano govoriti o krivičnoj ili formalnoj izdaji. Ali u političkom i nacionalnom smislu, u ovom činu ima jasnih elemenata odricanja od temeljnog stava srpskog naroda u Crnoj Gori, da Srbija 1918. nije bila okupatorska država i da ujedinjenje nije bilo zločin protiv Crne Gore, već deo šireg istorijskog procesa oslobođenja, ujedinjenja i južnoslovenske državne ideje posle Velikog rata.

Posebno je sporno to što ovaj zakon pogađa i identitetsku poziciju više od trećine građana Crne Gore koji se izjašnjavaju kao Srbi. Kada država u svom zakonu zadržava kvalifikaciju o nasilnoj aneksiji iz 1918. godine, ona ne govori samo o dinastiji Petrović, već šalje poruku i srpskom narodu u Crnoj Gori da je njegova istorijska svest sumnjiva, njegovo pamćenje problematično i da je njegovo razumevanje ujedinjenja nešto što država zakonski odbacuje.

Lider Demokratske narodne partije Milan Knežević upravo je na tom mestu povukao najoštriju liniju. On je ocenio da se ovim zakonom Srbija označava kao okupatorska država, a Srbi u Crnoj Gori kao antidržavni elementi i neprijatelji. Knežević je podsetio na srpske žrtve u Prvom svetskom ratu, na Cer, Kolubaru, albansku golgotu, Plavu grobnicu i stradanje srpske vojske, upozoravajući da Crna Gora svoj nestanak iz 1916. godine ne može slaviti kao slobodu, a oslobođenje iz 1918. proglašavati okupacijom.

U tom poređenju leži suština cele polemike. Ako je Srbija bila okupator 1918, šta su onda bili Mojkovac, zajednička žrtva, srpsko-crnogorsko savezništvo, vekovna državna i duhovna veza dveju zemalja? Ako je ujedinjenje bilo samo nasilna aneksija, onda se čitav srpski istorijski narativ u Crnoj Gori pretvara u predmet sumnje. Time se ne udara samo na Srbiju kao državu, već i na Srbe u Crnoj Gori kao narod koji je tu državu stvarao, branio i u njoj ostavio dubok istorijski trag.

Nova srpska demokratija može da tvrdi da je podržala zakon zbog imovinskih pitanja i mogućnosti da se posle ovoga otvori proces vraćanja imovine Srpskoj pravoslavnoj crkvi ili dinastiji Karađorđević. Taj argument ima političku logiku, ali ima i ozbiljan nedostatak - imovina se ne može vraćati po cenu pristanka na istorijsku stigmu. Nijedan dvorac, nijedna parcela i nijedna budžetska stavka ne mogu biti vredniji od činjenice da se Srbija u zakonskom kontekstu predstavlja kao sila koja je Crnu Goru nasilno anektirala.

Zbog toga je ovaj potez za Novu srpsku demokratiju opasan. On ne mora značiti nameru da se izda srpski narod, ali proizvodi posledicu koja liči na političku kapitulaciju pred narativom koji je godinama gradio antisrpski deo crnogorske političke scene. Kada stranka koja nosi srpsko ime glasa za zakonski paket u kom ostaje teza o nasilnoj aneksiji, onda više nije dovoljno objašnjenje da se borba vodi iz institucija, u ovom konkretnom slučaju crnogorske institucije su još jednom potvrdile svoj anti srpski karakter.

Pitanje je šta je sledeće što će Nova srpska demokratija prihvatiti kao cenu ostanka u vlasti. Ako je moguće preći preko 1918. godine, preko ujedinjenja, preko Srbije i preko istorijskog dostojanstva srpskog naroda, onda se granica političkog kompromisa opasno pomerila.

Crna Gora ima pravo da uređuje status potomaka dinastije Petrović Njegoš. Potomci kralja Nikole mogu i treba da imaju dostojanstven tretman. Ali rehabilitacija jedne dinastije ne sme da se gradi na ponižavanju srpskog naroda i Srbije. Petrovići pripadaju istoriji Crne Gore, ali i srpskoj istorijskoj i duhovnoj tradiciji. Zato je politički pogrešno, a nacionalno opasno, da se njihov status uređuje zakonom koji 1918. godinu ostavlja pod pečatom nasilne aneksije.

U ovom slučaju DNP je glasanjem protiv zauzeo jasan stav. SNP je uzdržanošću izbegao direktnu podršku spornom rešenju. Nova srpska demokratija je, međutim, glasala za. Upravo zato će ovaj potez ostati kao jedan od najtežih testova njene političke verodostojnosti pred srpskim biračima u Crnoj Gori.