Poštanski sandučići

Poštanski sandučići se kao praktično sredstvo za predaju pisama javljaju znatno pre upotrebe prve poštanske marke emitovane 1840. godine. U poštanskom muzeju u Italiji nalaze se zidni poštanski sandučići od mramora i drugog kamena, koji potiču još iz 1633. godine. Dvadesetak godina kasnije poštanski sandučići pojavili su se i u Parizu. U drugoj polovini 18. veka prvo u Berlinu, a potom u još nekoliko gradova na teritoriji današnje Nemačke, takođe su se koristili poštanski sandučići. Međutim, oni se nisu zadržali duže vreme u upotrebi, ali već u tom periodu ilustruju potrebu razvoja poštanskog saobraćaja.

U Pruskoj i drugim nemačkim zemljama sandučići se pojavljuju u većem broju po ulicama gradova i većih naselja od 1824. godine. U to vreme nije bilo poštanskih maraka, kojima bi se ta pisma frankirala, ona su stizala na adresu jer je troškove prenosa pisma plaćao primalac. Od 1850. godine u Austrougarskoj uvode se poštanski sandučići kao sastavni deo poštanskog sistema na ovoj teritoriji sa jasno definisanom namenom.

Prvi sandučići u Nemačkoj bili su prosti, grubo izrađeni od običnih dasaka, sa natpisom da je to kutija za poštanska pisma. Kasnije su pravljeni od raznog materijala, najviše od lima. U početku su uglavnom bili plavi, a potom crveni da bi se lakše uočili. Na prednjoj strani ostavljen je prorez za ubacivanje pisma ispod kojeg je napisano kratko uputstvo za korišćenje. Tek u drugoj polovini 19. veka češki bravar Vencel Viček izmislio je sanduče za pisma koje se praznilo otvaranjem sa donje strane prilikom čega su pisma padala u jednu naročito konstruisanu vreću.

U Beogradu prvi poštanski sandučići postavljeni su već 1863. godine. O tome je u „Novinama serbskim” objavljena vest „... da radi olakšanja predavanja pisama na poštu beogradsku, Ministar unutrašnjih dela naredio je da se pri Odeljenjima Upraviteljstva varoši Beograda izmeste sandučići”.

(/slika2)Poštanski sandučići su uvedeni iz čisto praktičnih razloga. Prilikom bombardovanja Beograda 1862. godine bila je oštećena pošta sa menzulanom, koja se nalazila u Praviteljstvenoj kući preko puta Saborne crkve. Zbog toga pošta je preseljena na Batal džamiju, koja je bila dosta udaljena od Savamale, gde se nalazila ondašnja beogradska čaršija. Trgovcima i zanatlijama bilo je nezgodno da svoju poštu svakodnevno nose na priličnu udaljenost od Batal džamije.

O tome svedoči pismo Ministarstvu finansija u kojem se kaže da „trgovci ovdašnji u više prilika izjavili su tužbu, kako je za njih teško što je pošta udaljena iz čaršije kao sredine trgovačkog mesta, zbog čega oni mnogo gube vremena u prepisci trgovačkoj, pri pošiljanju pisma za poštu”.

Trgovački odbor je uvideo problem pa „... ima čast predložiti gospodinu Ministru finansije... da se u čaršiji oko Crkve jedna poštanska podružnica ustanovi”. Ukoliko se ovo ne prihvati, predloženo je da se od strane pošte na rečenom mestu namesti jedna kutija u koju se mogu „spuštati pisma”. Na osnovu ovog pisma Ministarstvo unutrašnjih dela je 31. oktobra 1863. godine naložilo „... pri Odeljenju Varoškom, savamalskom i na Savi da se nameste sandučići za predavanje onih pisama, za koja se taksa poštanska napred plaća”.

Prvi poštanski kovčežići u Srbiji bili su od drveta i, sudeći po izveštaju upraviteljstva grada Beograda, posle kratkotrajne upotrebe morali su se menjati. Tako se u zahtevu za zamenu kovčežića na Terazijama kaže: „Sanduk za pisma postavljen pred zgradom kvarta terazijskog postao je sasvim neupotrebljiv, jer se po kišnom vremenu i snegu napuni vodom, pa se ova pisma pokvase”.

Sa uvođenjem poštanskih maraka u Srbiji 1866. godine poštanski sandučići dobijaju još veći značaj, jer zalepljena marka na pismu označava unapred plaćenu poštarinu i time omogućava da pošiljka bude otpremljena na odgovarajuću adresu.

U „Novinama serbskim” je 1875. godine objavljeno da se „sanduk za pisma opet namesti” kod „Starog telegrafa” na uglu Sremske i Kosmajske, kod „Tri ključa” na Vračaru, na kragujevačkom drumu i kod „Bosne” u fišegdžijskoj čaršiji, danas Bulevaru kralja Aleksandra.