Andrija Mandić je zaboravio 9. oktobar 2008.

Izjava Andrije Mandića da Crna Gora nikada nije izdala Srbiju pripada onoj vrsti političkih floskula koje nisu sporne zbog namere da se odnosi Beograda i Podgorice smiruju, već zbog istorijske netačnosti na kojoj počivaju. Ozbiljni odnosi dva naroda i dve države ne mogu se graditi na poništavanju činjenica, naročito kada su te činjenice duboko upisane u pamćenje srpskog naroda.

Crna Gora ima veliko i nezaobilazno mesto u srpskoj istoriji. Ona je vekovima bila prostor otpora Osmanskom carstvu, čuvar kosovske misli, nosilac srpske pravoslavne tradicije i jedan od najvažnijih simbola srpske slobode. Njegoševa poezija, kult Svetog Petra Cetinjskog, plemensko pamćenje Stare Crne Gore i Brda, Mojkovačka bitka i litije iz 2019. i 2020. godine pripadaju istom istorijskom nizu u kome je Crna Gora svedočila srpski identitet često snažnije i čistije od mnogih drugih srpskih krajeva.

Ta istina, međutim, ne obavezuje na falsifikovanje druge strane istorije. Postoji istorijska Crna Gora koja je bila oslonac srpske slobode, ali postoje i crnogorske vlasti, pokreti i ideologije koje su u presudnim trenucima delovale protiv srpskog državnog i nacionalnog interesa. Razlikovanje naroda, državne vlasti, dinastičke politike i ideoloških projekata uslov je svakog ozbiljnog govora o ovoj temi.

Početak XIX veka pokazuje koliko su odnosi Srbije i Crne Gore bili složeni i pre modernih nacionalnih podela. Prvi srpski ustanak nije bio samo pobuna u Beogradskom pašaluku, već pokušaj da se otvori šire pitanje srpskog oslobođenja. U toj zamisli Crna Gora je imala prirodno mesto kao južni srpski oslonac. Između ustaničke Srbije i Cetinja postojale su veze, očekivanja i politički planovi, ali zajednička vojna akcija koja bi istovremeno zahvatila Srbiju, Hercegovinu, Rašku i prostor prema Nikšiću nije ostvarena. Karađorđeva Srbija je u završnoj fazi ustanka ostala usamljenija nego što je srpska oslobodilačka ideja zahtevala.

Ta činjenica ne umanjuje značaj Petra I Petrovića Njegoša, niti zanemaruje pritiske pod kojima je tadašnja Crna Gora živela. Ona samo sprečava da se istorija pretvori u političku idilu, jer srpska istorija nije niz neprekidnih saglasnosti i bezuslovnih savezništava. Ona je i niz propuštenih prilika, neodlučnosti, lokalnih računica i strahova koji su uticali na sudbinu srpske celine.

Politika kralja Nikole Petrovića Njegoša pokazuje još dublju protivrečnost. Crna Gora je u balkanskim i Prvom svetskom ratu dala veliku žrtvu, a Mojkovačka bitka ostaje jedan od najčasnijih primera vojničke i bratske odanosti srpskoj vojsci. Istorijska veličina Mojkovca ne može biti sporna. Sporno je njegovo kasnije korišćenje kao pokrića za celokupnu politiku crnogorskog dvora.

Kralj Nikola je u sebi spajao srpsku državnu tradiciju, oslobodilačku retoriku, dinastičku ambiciju i strah od političkog prvenstva Karađorđevića. Ta mešavina je proizvodila politiku koja nije uvek bila podređena opštem srpskom interesu. Odlazak kralja i dela dvora iz zemlje 1916. godine, kapitulacija Crne Gore, kasniji rad emigrantskih krugova i nastojanje da se crnogorsko pitanje međunarodno odvoji od ujedinjenja sa Srbijom ne pripadaju istoj moralnoj ravni kao žrtva crnogorskog vojnika na Mojkovcu. Narodna žrtva i dinastička računica nisu isto.

Posle 1918. godine nastaje politička linija koja će u narednim decenijama dobijati sve jasniji antisrpski sadržaj. Deo zelenaškog pokreta polazio je od nezadovoljstva načinom ujedinjenja i gubitkom dinastičke samostalnosti, ali je radikalnije krilo tog pokreta postepeno crnogorsku posebnost počelo da gradi kao suprotnost Srbiji. U toj ideji Srbija nije više bila matica istog naroda, već sila koja je, u njihovom tumačenju, poništila Crnu Goru.

U Drugom svetskom ratu ta ideologija dobija otvoreno kolaboracionističke i antisrpske oblike. Sekula Drljević i njegov politički krug predstavljaju najdrastičniji primer pokušaja da se crnogorski identitet odvoji od srpskog kroz saradnju sa okupacionim i ustaškim strukturama. Ta epizoda nije marginalna za razumevanje modernog crnogorskog separatizma. Ona pokazuje da je jedna linija crnogorske političke misli bila spremna da protiv Srbije i srpstva traži saveznike upravo među onima koji su u istom istorijskom trenutku radili na uništenju srpskog naroda.

Posle 1945. godine taj obrazac nije nestao, već je preveden u jezik komunističke federacije. Formula o borbi protiv izmišljenog velikosrpskog hegemonizma postala je ideološko sredstvo za postepeno sužavanje srpskog identiteta u Crnoj Gori. Srpstvo je u socijalističkoj Crnoj Gori sve više potiskivano iz političkog središta u prostor tradicije, folklora i privatnog osećanja. Crnogorska republička državnost građena je tako da vremenom postane osnov za novu nacionalnu i jezičku posebnost, a ne samo administrativni okvir unutar jugoslovenske federacije.

Taj proces nije bio trenutan i bio je dubok. On je pripremio kasniju državnu ideologiju u kojoj će srpski jezik postati sporno pitanje, Srpska pravoslavna crkva objekat političkog nadzora, a Srbija stalna pretnja crnogorskoj samostalnosti. Milo Đukanović nije stvorio sve pretpostavke tog poretka, ali ih je politički radikalizovao i institucionalizovao.

Od kraja devedesetih godina Crna Gora se pod Đukanovićem postepeno izdvaja iz zajedničkog državnog okvira sa Srbijom. Posle referenduma 2006. godine nezavisnost nije ostala samo pitanje državne samostalnosti, već je postala osnov za novu ideološku konstrukciju koja je crnogorsku državnost sve češće dokazivala distancom od Srbije, od Srpske pravoslavne crkve, od zajedničke istorije i od srpskog stanovišta o Kosovu i Metohiji.

Priznanje jednostrano proglašene nezavisnosti Kosova 9. oktobra 2008. godine bilo je najteži politički udar koji je zvanična Crna Gora nanela Srbiji u savremenoj istoriji. Ta odluka je bila svrstavanje protiv Srbije u njenom najvažnijem državnom pitanju posle NATO agresije 1999. godine. Srbija je Kosovo i Metohiju smatrala i smatra delom svoje teritorije, a Crna Gora je priznavanjem secesije prihvatila stav da je ta teritorija nezavisna država. U političkom, pravnom i moralnom smislu to je bio čotvoreni i neprijateljski čin protiv Srbije.

Ulazak Crne Gore u NATO 5. juna 2017. godine predstavlja drugi veliki primer državnog raskida sa srpskim istorijskim iskustvom. Crna Gora je pristupila savezu koji je 1999. godine bombardovao Saveznu Republiku Jugoslaviju, čiji je i sama tada bila deo. Ta odluka je doneta bez referenduma, u društvu duboko podeljenom oko NATO-a, i uprkos činjenici da je srpski narod u Crnoj Gori tu alijansu pamtio kroz bombardovanje, žrtve, razaranja i ponižavanja države kojoj je Crna Gora tada pripadala. 

Unutrašnja politika posle 2006. godine dodatno je potvrdila smer državnog projekta. Srpski jezik, kojim govori najveći deo stanovništva Crne Gore, gurnut je u položaj jezika čija se javna i institucionalna ravnopravnost neprestano dovodi u pitanje. Ustavno i školsko preoblikovanje jezičke politike nije bilo puka standardizacija, već deo šireg nastojanja da se crnogorski identitet odvoji od srpskog jezičkog temelja.

Odnos prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi bio je još važniji. Zakon o slobodi veroispovesti, usvojen krajem 2019. godine, nije bio običan pravni akt o verskim zajednicama. U političkom kontekstu u kome je donet, on je bio pokušaj da se pravno otvori prostor za slabljenje istorijskog položaja Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori, a masovne litije nisu bile reakcija na tehnički zakon, već narodni odgovor na osećaj da država pokušava da prekine vekovni kontinuitet Crkve koja je oblikovala samu Crnu Goru.

Litije su pokazale postojanje dve različite Crne Gore. Jedna je bila službena, ideološka, separatistička i antisrpski usmerena u ključnim pitanjima. Druga je bila narodna, crkvena, istorijska i duboko vezana za srpski identitet. Te dve Crne Gore ne smeju se mešati, jer se istorijski greh zvanične politike ne može prebaciti na narod koji je branio svetinje, ali se ni narodna žrtva ne sme koristiti kao opravdanje za zvanične antisrpske odluke.

Mandićeva izjava upravo to čini. Ona istorijsku Crnu Goru, narodnu Crnu Goru i srpsku Crnu Goru koristi kao pokriće za amnestiju zvanične Crne Gore koja je priznala Kosovo, ušla u NATO, potiskivala srpski jezik i pokušala da disciplinuje Srpsku pravoslavnu crkvu, a takav postupak nije samo politički pogrešan već je i moralno neodrživ.

Srpska politika u Crnoj Gori može biti državotvorna, institucionalna i odgovorna bez pristajanja na istorijsku neistinu. Ona može poštovati državu Crnu Goru, a istovremeno odbaciti antisrpske odluke njenih vlasti, može želeti dobre odnose sa Srbijom i stabilnost u regionu, a ipak jasno reći da je priznanje tzv. Kosova bilo čin protiv Srbije i može učestvovati u vlasti, a da ne prihvati jezik onih koji su godinama Srbe predstavljali kao remetilački faktor.

Problem nastaje onda kada se institucionalna odgovornost pretvori u prihvatanje tuđeg okvira, u kom je Srbi poželjan ako je tih, kooperativan i spreman da svoja najvažnija pitanja nazove prošlošću. Takav Srbin može dobiti funkciju, medijski prostor i diplomatsku pohvalu, ali ne može biti pun politički predstavnik naroda koji traži istinu o svom i položaju naroda koji predstavlja.

Andrija Mandić je godinama gradio politički legitimitet na predstavljanju srpskog naroda u Crnoj Gori. Taj legitimitet nije bio lični poklon, već mandat dobijen od ljudi koji su očekivali da neko javno i uporno govori o srpskom jeziku, Crkvi, Kosovu, NATO-u, 1918. godini i ravnopravnosti Srba, a njegova izjava da Crna Gora nikada nije izdala Srbiju stoji u suprotnosti sa tim mandatom.

Osim što je netačna istorijska ocena, ona je znak političkog preusmeravanja. U njoj se vidi nastojanje da se srpska politika učini prihvatljivom za poredak koji je godinama nastajao na potiskivanju srpskog pitanja. Umesto da menja taj poredak, takva politika počinje da se u njega uklapa u crnogorski šablon i umesto da proširuje prostor srpskog nacionalnog narativa, ona ga sužava kako ne bi ugrozila poziciju u sistemu.

To je suštinski problem današnje srpske politike u Crnoj Gori. Nije najveća opasnost u otvorenim protivnicima srpskog stanovišta. Oni su prepoznatljivi i dosledni u svom odnosu prema Srbiji, Kosovu i Metohiji, SPC i srpskom jeziku. Veća opasnost nastaje kada srpski predstavnici prihvate da srpsko pitanje svedu na meru koju im određuju oni koji ga nikada nisu priznavali u punom obliku.

Istorija Crne Gore nije jednodimenzionalna. U njoj postoji Crna Gora Njegoša, Mojkovca i litija, ali postoji i Crna Gora Drljevića i Đukanovića. Postoji Crna Gora koja je za Srbiju ginula, ali postoji i zvanična Crna Gora koja je u najvažnijim trenucima savremene istorije radila protiv srpskih interesa. Ozbiljna politika mora da prizna obe činjenice. A ona politika koja priznaje samo prvu postaje mitologija, dok ona koja priznaje samo drugu postaje nepravda prema časnoj Crnoj Gori. Zato je potrebno govoriti precizno. Nije Crna Gora kao narodna i istorijska celina uvek izdavala Srbiju. Naprotiv, često je bila jedan od najtvrđih oslonaca srpske ideje. Ali pojedine crnogorske vlasti, pokreti i ideologije jesu delovali protiv Srbije.

Političar koji govori u ime Srba u Crnoj Gori mora da zna tu razliku. Ako je ne zna, nije dorastao istorijskoj temi. Ako je zna, a prećutkuje je, onda je problem mnogo ozbiljniji, jer tada nije reč o neznanju, već o svesnom političkom izboru da se istina prilagodi funkciji.

Izjava Andrije Mandića zato ostaje kao dokument jednog opasnog pomeranja i pokazuje kako se srpska politika može lišiti sopstvenog sadržaja dok zadržava svoje ime. Ona pokazuje kako se istorijska istina može ustupiti radi institucionalne udobnosti i kako se od naroda koji je izneo litije, branio svetinje i nije pristao na priznanje tzv. Kosova traži da prihvati ublaženu verziju sopstvene stvarnosti i po tuđoj meri. Takva politika nema dubinu, istorijsku snagu i sposobnost da dugoročno brani srpski narod, jer se već na prvom velikom ispitu odrekla jasnog srpskog stava.

Srbija i Crna Gora mogu imati dobre odnose samo ako se u njih ugradi istina koja nije prepreka pomirenju, nego njegov uslov. Pomirenje bez istine pretvara se u pritisak na žrtvu da ćuti, a bratstvo bez pamćenja, koje Andrija Mandić pominje, postaje politička dekoracija bez moralne granice i postaje njegova lična puka tehnika opstanka na vlasti.

Zbog toga rečenica da Crna Gora nikada nije izdala Srbiju ne sme ostati obična politička izjava, jer je važna i pokazuje gde se danas nalazi jedan deo srpske politike u Crnoj Gori. A nalazi se između naroda koji pamti i sistema koji traži zaborav. Tumara između Kosova i Metohije kao srpske rane i vlasti kao političke koristi i između litija kao narodnog svedočanstva i institucionalne potrebe da se bude prihvatljiv onima koji su litije doživljavali kao pretnju.

U tom izboru, ko posle priznanja tzv. Kosova, ulaska u NATO, udara na Crkvu i potiskivanja srpskog jezika tvrdi da izdaje nije bilo, taj istoriju prepravlja u korist trenutne politike i jedan je od najsigurnijih znakova da je politika izgubila moralni oslonac. Srpska politika u Crnoj Gori može opstati samo ako ponovo nauči da govori precizno. Crna Gora kao istorijska zemlja srpske slobode zaslužuje poštovanje, za razliku od one koja je priznala tzv. Kosovo i koja zaslužuje političku osudu. Tek kada se sve to kaže, moguć je ozbiljan razgovor o bratstvu, pomirenju i budućnosti. 

Andrija Mandić je imao priliku da kao srpski političar u državnoj funkciji napravi tu razliku. Mogao je da kaže da Crna Gora i Srbija moraju biti najbliže, da je srpski narod u Crnoj Gori most, da su mnoge generacije Crnogoraca časno služile srpskoj ideji, ali i da su pojedine vlasti donele odluke koje su duboko povredile Srbiju. To bi bila istina i državništvo, kao preduslov za pomirenje koje ne ponižava pamćenje.

Umesto toga, izgovorena je rečenica koja amnestira sve, a takva politika na kraju ne brani nikoga, osim sopstvenog položaja.