Pozorišna zaostavština srpskih dinastija

Postavka „Od dvora do scene” posvećena je zaostavštini novovekovnih srpskih dinastija Obrenović i Karađorđević koja se čuva u nacionalnom teatru. Njenu okosnicu čine delovi dvorskog mobilijara i salonske garniture koji su nekada krasili takozvano kraljevsko odeljenje. Ova, po mnogo čemu vredna izložba, provešće publiku kroz osobeni deo srpske istorije od večeras u Muzeju Narodnog pozorišta u Beogradu, od 18 časova, kada će biti otvorena. Potpisao je autorski tandem: Dejan Vukelić i Jovan Tarbuk, a biće otvorena do oktobra.

Prema arhivskoj dokumentaciji, dvorsko ili kraljevsko odeljenje predstavljalo je izdvojeni i strogo regulisani prostor unutar pozorišne zgrade. Obuhvatalo je dvorsku ložu, salonski apartman smešten neposredno iza nje, kao i zaseban ulaz sa stepeništem iz Francuske ulice. Ovo reprezentativno odeljenje bilo je namenjeno isključivo članovima vladajuće dinastije i visokim zvaničnicima i kao takvo predstavljalo je simbol društvenog i kulturnog statusa državne elite u okviru teatra.

Iz perioda vladavine dinastije Obrenović, nažalost nije sačuvana nijedna fotografija niti detaljniji opis kraljevskog odeljenja. Jedini poznati snimak njegovog najmarkantnijeg dela: dvorskog salona potiče iz vremena Karađorđevića i nastao je neposredno posle obnove pozorišne zgrade 1922. godine. Fotografiju je najverovatnije načinio arhitekta Josif Bukavac, kome je bio poveren projekat rekonstrukcije, ili neko od njegovih saradnika koji su po okončanju radova dokumentovali obnovljene salone i foajee.

Tokom vremena menjao se i naziv ovog prostora: od kneževe, preko kraljevske i dvorske lože, zatim kraljevskog, odnosno dvorskog salona, pa sve do Titovog salona. Iako su se nazivi prilagođavali političkim prilikama i promenama državnog uređenja, njegova funkcija ostala je ista: reprezentativna, protokolarna i simbolička, u službi afirmacije državnog autoriteta u okviru najznačajnije pozorišne ustanove u zemlji.

Od izgradnje pozorišne zgrade 1869. godine, dvorsko odeljenje je više puta pretrpelo adaptacije i izmene. Najobimniji radovi izvedeni su 1922. i 1966. godine, da bi tokom obimne rekonstrukcije 1989. godine ovaj segment u potpunosti bio ukinut, čime je okončana njegova višedecenijska uloga u arhitektonskoj, društvenoj i protokolarnoj strukturi Narodnog pozorišta u Beogradu. Tom prilikom uklonjen je i ulaz sa pripadajućim stepeništem koje je vodilo ka salonu i loži, a na tom mestu danas se nalazi protivpožarni izlaz iz foajea partera. Prvobitni salon je delimično umanjen i funkcionalno preuređen otvaranjem prolaza ka foajeu namenjenom publici, te danas nosi naziv: upravnički salon. I dvorska loža, redukovana u odnosu na pređašnji izgled, stavljena je u službu uprave pozorišta.

Od nekadašnjeg dvorskog odeljenja danas su sačuvani delovi salonske garniture u stilu Luja Šesnaestog, nekada namenjeni kraljevskom salonu iz doba dinastije Karađorđević. Upravo ti komadi predstavljaju jedno od težišta izložbe, zajedno sa tri duborezne stolice sa dvora kneza Mihaila, koje su, po svemu sudeći, u nacionalno pozorište dospele posle Majskog prevrata 1903. godine, iako za sada nema neposrednih izvora koji bi to potvrdili. Postavka uključuje i takozvanu tron-fotelju iz pretpostavljene kneževe lože, izrađenu u stilu venecijanskog baroka, za koju se smatra da je nabavljena u Beču tokom maloletstva kneza, potonjeg kralja Milana.

Ovi predmeti su tokom decenija izgubili svoju prvobitnu namenu, postajući deo pozorišne rekvizite, često korišćeni bez svesti o njihovom poreklu i kulturno-istorijskom značaju. Otuda važan segment izložbe čine paneli sa prikazima pozorišnih inscenacija u kojima je korišćen ovaj mobilijar, a koje se mogu pratiti od dvadesetih godina 20. veka pa sve do danas. Celinu upotpunjuju primerci oružja: sablje, kubure i puške kremenjače tipa džeferdar i vinčester, koje je, prema svedočenjima pozorišnih radnika, dvor ustupao za potrebe scenskih izvođenja.

Autorski tandem naglašava da su izložbom i pratećim katalogom nastojali da tu zaostavštinu sagledaju u širem kontekstu kontinuiteta vladarskog prisustva i reprezentacije u Narodnom pozorištu ne samo kroz reprezentativne prostore i predmete već i kroz odnos koji su pripadnici dinastija Obrenović i Karađorđević negovali prema pozorišnoj umetnosti. Posebna pažnja posvećena je njihovoj pokroviteljskoj ulozi, kako prema samoj instituciji nacionalnog teatra, tako i prema istaknutim članovima glumačkog ansambla. Stoga izložba uključuje i relevantne fotografije, umetnička dela i raznovrsnu dokumentarnu građu koja omogućava potpunije i slojevitije sagledavanje odnosa dvor – scena.