Dvorac „Kruševac" svedok epoha i simbol Podgorice

Izmene Zakona o statusu potomaka dinastije Petrović Njegoš, koje je Skupština Crne Gore usvojila početkom juna, ponovo su u fokus javnosti vratile dvorac „Kruševac” u Podgorici. Dok su političke rasprave uglavnom bile usmerene na položaj dinastije i tumačenja događaja iz 1918. godine, pažnju je privukla i sudbina jednog od najprepoznatljivijih istorijskih zdanja u glavnom gradu.

Smešten u istoimenom parku na desnoj obali Morače, dvorac „Kruševac” više od jednog veka predstavlja svedoka razvoja Podgorice – od vremena kralja Nikole, preko ratova i promena državnih uređenja do savremenog doba. Danas je teško zamisliti da su se na mestu današnjih bulevara i stambenih blokova nekada prostirali vinogradi, polja i retke kuće, a da je dvorski kompleks bio smešten na rubu tadašnjeg urbanog jezgra grada.

Dvorac „Kruševac” završen je 1894. godine kao deo dvorskog kompleksa dinastije Petrović Njegoš. Zemljište na kojem je izgrađen poznato je kao Kruševa glava, po čemu je i dobio ime. Prema podacima Muzeja savremene umetnosti Crne Gore, reprezentativno zdanje kralj Nikola namenio je svom sinu, knjazu Mirku Petroviću.

Kompleks obuhvata glavni dvorac, Perjanički dom, dvorsku Crkvu Svetog Dimitrija, pomoćne objekte i nekadašnji botanički vrt, a danas ima status kulturnog dobra Crne Gore.

Građen u neoklasicističkom stilu, dvorac se razlikovao od tadašnje arhitekture Podgorice. Karakterišu ga simetrična kompozicija, naglašena centralna fasada i planski uređen park koji ga okružuje. U vreme kada je podizan, Podgorica se ubrzano razvijala nakon oslobođenja od osmanske vlasti, a Kruševac je predstavljao jedan od simbola modernizacije grada. Na ovom lokalitetu krajem 19. veka instalirani su i prvi telefoni u Podgorici.

Za razliku od Cetinja, koje je bilo politički centar tadašnje države, „Kruševac” je imao mirniji i porodični karakter. U njemu su boravili članovi dinastije Petrović Njegoš, a kompleks je služio kao mesto odmora, prijema gostiju i dvorskih okupljanja.

Tokom balkanskih ratova objekti u okviru kompleksa pretvoreni su u bolnicu, dok je Perjanički dom korišćen za smeštaj ranjenika. Nakon nestanka Kraljevine Crne Gore i dinastije Petrović sa vlasti, dvorac je izgubio prvobitnu funkciju i tokom 20. veka dobijao različite namene.

Jedno od najzanimljivijih poglavlja njegove istorije počelo je sredinom osamdesetih, kada je postao sedište Galerije umetnosti nesvrstanih zemalja „Josip Broz Tito”. Na taj način Podgorica je dobila instituciju koja je okupljala umetnička dela iz brojnih zemalja Azije, Afrike i Latinske Amerike, pa je grad postao prepoznatljiv i kao jedan od kulturnih centara Pokreta nesvrstanih.

Posle toga ovaj kompleks funkcioniše kao centar savremene umetnosti, dok se danas u njemu nalazi Muzej savremene umetnosti Crne Gore. Tokom poslednjih decenija upravo je ta funkcija najviše obeležila identitet dvorca, koji je od nekadašnje kraljevske rezidencije prerastao u jedan od najznačajnijih kulturnih prostora u zemlji.

Bez obzira na političke i pravne rasprave koje danas prate pitanje njegovog statusa, dvorac „Kruševac” ostaje mnogo više od predmeta restitucije. Reč je o jednom od retkih sačuvanih svedoka epohe kralja Nikole u Podgorici, zdanju koje je preživelo ratove, promene država i društvenih sistema, zadržavajući mesto među najprepoznatljivijim simbolima glavnog grada.