Zadužbinarstvo kod Srba

Bogato ilustrovana monografija „Zadužbinarstvo kod Srba” Slavka Vejinovića, u izdanju novosadskog „Prometeja” i „Vukove zadužbine”, po rečima autora, rezultat je višegodišnjeg istraživanja, kao izraza želje autora da se u vidu jedne velike sinteze ukaže na najznačajnije srpske zadužbine. Ovo delo pokazuje koliko je sama ideja zadužbinarstva duboko ukorenjena u našem narodu, kao „najznačajnija karakteristika srpskog nacionalnog bića”, kako kaže Vejinović, jer je impozantan broj zadužbinara koji su zaveštali svoju imovinu i osnovali zadužbine, ali, nažalost, nije urađen kompletan i jedinstven njihov popis. „Ipak, na osnovu raspoloživih podataka Univerziteta u Beogradu, SANU, Matice srpske, Srpske pravoslavne crkve i drugih institucija i organizacija koje imaju veći broj zadužbina, sa sigurnošću se može tvrditi da je njihov broj nekoliko stotina. Samo u Arhivu Srbije čuva se građa o više od 400 zadužbina”, objašnjava Vejinović u uvodu ovog izdanja, dodajući i to da o velikom broju ktitora gotovo da nema značajnih podataka, neki su gradili po više desetina zadužbina, a neke zadužbine vremenom su ugašene, uprkos tome što su imale značajnu ulogu u razvoju srpskog društva.

Knjiga je podeljena u više segmenata: „Zadužbinarstvo u prošlosti”, „Fruška gora – ’Srpski Atos’”, „Darivali su svome rodu”, „Zadužbine u današnje vreme”, „Zadužbine u zagraničju i susednim zemljama”, „Zadužbine u dijaspori”.

Zadužbinarstvo seže duboko u istoriju i stvaranja srpske srednjevekovne države i vremena dinastije Nemanjića, koji su ljubav prema svom rodu izražavali gradnjom manastira, što je imalo veliki značaj za očuvanje kulturnog i duhovnog identiteta srpskog naroda. Manastir Hilandar prva je u nizu velikih zadužbina, najpoznatija svetinja Srpske pravoslavne crkve. Zadužbinari su bili vladari i imućna vlastela, a posle propasti srpskog carstva u srednjem veku nestalo je feudalne gospode, pa su zatim manastire osnivali monasi i sam narod. Vejinović posebno navodi manastire Ovčarsko-kablarske klisure, koji čine specifični celinu, stvaranu tokom šest vekova, uprkos razaranjima.

„Na relativno malom prostoru, koji se naziva Svetom srpskom gorom, nalazi se deset manastira i dva sveta mesta: Nikolje, Jovanje, Uspenje, Vaznesenje, Vavedenje, Preobraženje, Savinje, Blagoveštenje, Ilinje, Kađenica, Sretenje i Sveta Trojica. Za većinu ovih manastira ne zna se kada su osnovani i ko im je ktitor, ali se za većinu može reći da su podignuti krajem 14. veka, u vreme dolaska monaha sinaita u Srbiju”, piše Vejinović.

Zadužbina Stevana Magazinovića, bivšeg državnog savetnika iz Beograda, osnovana je 1872. godine, i ulazi u red najstarijih zadužbina kod nas, a osnovana je 24 godine pre nego što je doneto prvo zakonsko rešenje o zadužbinama u Srbiji. Srpska kraljevska akademija pred Prvi svetski rat imala je 13 zadužbina i pet fondova, prva zadužbina koja je pri njoj osnovana bila je Zadužbina Nikole J. Marinovića (1889), a podsticala je književno stvaralaštvo kod nas. Beogradski univerzitet posedovao je veliki broj zadužbina, i između dva svetska rata bio je jedan od najbogatijih u Evropi, a danas nastoji da unapredi rad svojih velikih zadužbina.

Posle drugog svetskog rata država je nacionalizovala većinu zadužbinarskih zgrada kod nas, u mnogima od njih su, u međuvremenu, stanari otkupili stanove, što sada bitno otežava postupak vraćanja oduzete imovine, kako autor navodi. Danas, su registrovane 43 zadužbine, 37 fondova, dve fondacije i jedan legat, a većina njih ne raspolaže finansijskim sredstvima za ostvarivanje ciljeva zbog kojih su osnovani.