Istorija Geografskog zavoda

Jovan Cvijić je u Beču, posle trogodišnjeg naučnog usavršavanja, položio nastavnim planom predviđene ispite i odbranio doktorsku disertaciju pod nazivom „Das Karstphӓnomen. Versuch einer morphologische Monographie”. Za doktora nauka svečano je promovisan 22. januara 1893. godine. Iz Beča se u Beograd vratio krajem februara 1893. i javio Ministarstvu prosvete, čiji je stipendista bio. Cvijićevu molbu i diplomu, zajedno s doktoratom, Ministarstvo prosvete je uputilo Akademijskom savetu Velike škole na mišljenje radi izbora mladog doktora nauka za profesora Velike škole u Beogradu. Akademijski savet je 17. marta 1893. pozitivno odgovorio Ministarstvu prosvete, koje je ukazom datiranim 24. marta postavilo Jovana Cvijića na mesto redovnog profesora Velike škole za naučne oblasti geografija i etnografija, s mesečnom platom od 273,65 dinara, koju je primio prvog aprila. Nekoliko dana iza postavljenja Cvijić je iz Beča dobio pošiljku knjiga i jedan globus. Ne čekajući sve potrebne papire, izveo je studente na prvu ekskurziju po beogradskom i smederevskom Podunavlju, gde su obavljena antropogeografska istraživanja.

Na dan letnjeg solsticija, 22. juna 1893, kada je Sunce u najsevernijoj tački ekliptike na severnoj polulopti, Jovan Cvijić je osnovao Geografski zavod Velike škole, koja je radila u Kapetan Mišinom zdanju, na prostranom trgu koji se nazivao Velika pijaca, kasnije Kraljev trg, odnosno Studentski trg, višegodišnjem sedištu Rektorata Univerziteta u Beogradu. Iz Geografskog zavoda vremenom je izrastao današnji Geografski fakultet Univerziteta u Beogradu, koji ima pet studijskih grupa na osnovnim akademskim studijama (geografija, demografija, turizam, ekologija, prostorno planiranje) i solidan izbor smerova za usavršavanje na master i doktorskim studijama. Dan Geografskog zavoda obeležava se svake godine dodelom diploma i nagrada najboljim studentima, zaposlenima i institucijama s kojima Geografski fakultet uspešno sarađuje.

Geografski zavod Velike škole, pre uspostavljanja Univerziteta u Beogradu, bio je prva visokoškolska nastavna i naučna institucija te vrste, ne samo u Srbiji već i na Balkanskom poluostrvu. Jovan Cvijić je nastajao da Zavod radi onako kako se radilo u Beču. Posebnu pažnju posvećivao je nastavi, naročito seminaru, koji je bio obavezan za sve studente geografije. Na njemu su izlagani istraživački radovi i prikazivana savremena svetska geografska i geološka literatura, prisustvovali su asistenti i nastavnici. Predsedavao je Jovan Cvijić i često komentarisao prezentovane radove.

Od ministra vojnog tražio je topografske karte za rad na terenu, koji je smatrao osnovom geografskih istraživanja. Od ministra prosvete tražio je veće prostorije za Geografski zavod. Kako je tada bilo uobičajeno, 21. marta održao je pristupno predavanje o stanju geografske nauke u svetu. Predstavio se kao moderni geograf, koji dobro poznaje osnovne naučne probleme i metode rada. Potencirao je značaj ove naučne discipline i ukazao na moguće pravce njenog daljeg razvoja. Nešto kasnije štampano Cvijićevo predavanje i danas je za uvažavanje. Posebnu pažnju obraćao je na vredne i darovite studente i upućivao ih u naučni rad. Za istraživanja na terenu obezbeđivao im je skromna materijalna sredstva, jer je i sam bio beskrajno skroman. Kada je jednom prilikom, na putu iz Atine za Beč, u Beograd svratio znameniti Albreht Penk, Cvijićev profesor i mentor iz Beča, prilikom posete Geografskom zavodu zapazio je da bi se takvom ustanovom mogle ponositi brojne visoke škole evropskih prestonica. Uz to, Vatroslav Jagić, na svojim predavanjima u Beču, samo tri godine po osnivanju Geografskog zavoda Velike škole u Beogradu, pominje ovu ustanovu i njenog osnivača u najboljem svetlu.

U knjigama je zabeleženo da je radna atmosfera u Geografskom zavodu bila veoma povoljna za stvaranje naučnih i stručnih kadrova, koji su Srbiji nedostajali. Studenti i asistenti, rukovođeni Cvijićem, uključivani su u naučnoistraživački kabinetski i terenski rad. Više nego drugi profesori Velike škole, Cvijić je okupio brojne interesente za geografska, posebno antropogeografska istraživanja Srbije i Balkanskog poluostrva. U Zavodu se često zadržavao do kasnih popodnevnih i večernjih sati. Sledeći njegov primer, mlađi su takođe ostajali. Odlazili su tek kad krene „gazda”, kako su svog profesora potajno zvali. Akademik Aleksandar Belić, poznanik Jovana Cvijića, pored ostalog je isticao da radeći u Geografskom zavodu Cvijić nije osećao ni zamor ni umor. Umeo je dane i noći da provede izolovan od sveta u svom kabinetu, dok ne nađe rešenja problema kojima se bavio.

Stevan M. Stanković,

Beograd