Doktrina koja nije relikvija iz Titovog sefa

Svet se danas ponovo deli na blokove, a proksi-sukobi i ekonomske gvozdene zavese nameću pitanje da li prisustvujemo novom hladnom ratu. U tom globalnom tektonskom poremećaju, pitanje održivosti vanblokovske politike ne predstavlja puki istorijski anahronizam i romantičarski osvrt na prošlost, već ključnu jednačinu opstanka suverenih država. Ove godine obeležavamo dvostruki jubilej nesvrstane doktrine: tačno 70 godina od potpisivanja Brionske deklaracije (1956) i 65 godina od kada je Pokret nesvrstanih, u septembru 1961. godine, zvanično konstituisan u Beogradu.

Sve je počelo 19. jula 1956. godine na Brionima, tačnije na omiljenom Titovom ostrvu Vanga, gde su se sastali lideri Jugoslavije, Indije i Egipta, čije su zemlje geografski i kulturološki pripadale različitim svetovima, ali su delile istu egzistencijalnu strepnju. Josip Broz Tito, Džavaharlal Nehru i Gamal Abdel Naser potpisali su tada dokument koji je javnosti predstavljen kao Zajednička izjava (Brionska deklaracija), koja je poslužila kao idejna platforma budućeg zajedničkog delovanja Pokreta nesvrstanih zemalja. Brionska deklaracija je u svojih dvanaest tačaka označila najveće probleme tadašnjeg čovečanstva: zahtevalo se razoružanje, popuštanje blokovskih napetosti u Evropi, na Bliskom i Dalekom istoku, podržana je antikolonijalna borba u Alžiru i afirmisano pravo Narodne Republike Kine na punopravno mesto u Ujedinjenim nacijama. Značaj ovog istorijskog koraka ogleda se u vizionarskoj tezi samih potpisnika deklaracije da se „mir ne može postići podelom, već težnjom ka kolektivnoj sigurnosti u svetskim razmerama i proširivanjem oblasti slobode, kao i okončanjem dominacije jedne zemlje nad drugom”.

Sedam decenija kasnije istorijska scenografija je promenjena, ali su raspored geopolitičkih uloga i režija zapanjujuće slični. Premda je Pokret nesvrstanih, kao formalna organizacija sa 120 država članica, 17 država posmatrača i 10 organizacija posmatrača, danas opterećen birokratijom i unutrašnjim trvenjima, njegova suštinska ideja prolazi kroz geopolitičku renesansu pod novim imenom – globalni Jug. Ovaj savremeni pojam obuhvata gotovo identičan geografski i politički prostor, nastavljajući tamo gde je Pokret nesvrstanih stao u borbi za pravedniji, multipolarniji svet. Sukob u Ukrajini i zaoštravanje odnosa između Sjedinjenih Američkih Država i Kine ukazali su na činjenicu da veći deo sveta više ne želi da slepo prati diktat tradicionalnih centara moći.

Nukleus nekadašnjih Nesvrstanih transformisao se kroz delovanje novih ekonomskih i političkih činilaca. Indija i Brazil danas predvode talas redefinisanja strateške autonomije. Nju Delhi svesno odbija ulogu mlađeg partnera Zapada u Indopacifičkom regionu, balansirajući kupovinom ruskih energenata i razvijanjem sopstvenih tehnoloških lanaca. S druge strane, Brazil insistira na reformi globalnih finansijskih institucija i posredovanju u mirovnim procesima mimo zapadnih šablona. Za njih nesvrstanost više nije odbrambeni mehanizam slabih, već ofanzivna strategija ravnopravnih. Nove i stare regionalne sile odbijaju ulogu piona na šahovskoj tabli novog hladnog rata. Kada je Zapad uveo sankcije Rusiji i zatražio globalni konsenzus, veći deo svetske zajednice je odbio da se svrsta, rukovođen sopstvenim ekonomskim i bezbednosnim interesima. Ono što danas posmatramo nije klasično (ne)svrstavanje iz epohe Hladnog rata, već era „višestrukog svrstavanja”. Savremene države ne biraju stranu jednom za svagda, već grade asimetrična partnerstva – ekonomski sarađuju sa Pekingom, bezbednosno sa Vašingtonom, a energetske aranžmane prave sa Moskvom. Ideja nesvrstanosti je tako evoluirala iz ideološkog odbijanja blokova u pragmatičnu odbranu strateške autonomije.

Opravdano se postavlja pitanje da li se danas opet svrstavamo. Na ovom geopolitičkom raskršću, naša zemlja se nalazi u specifičnoj, može se reći, pomalo istorijski opterećenoj poziciji. Kao pravna i diplomatska naslednica Jugoslavije, Srbija baštini duboke veze sa zemljama nesvrstanog sveta, što se pokazalo kao neprocenjiv kapital u odbrani teritorijalnog integriteta na međunarodnoj sceni. Međutim, pritisak da se ta linija napusti i da se izvrši konačno „usklađivanje” nikada nije bio snažniji. Naša zemlja je proglasila vojnu neutralnost, ali se srpska spoljna politika nalazi „između čekića i nakovnja”, to jest pod unakrsnim pritiskom zapadnih integracija i istočnih partnerstava. U situaciji kada se od Beograda ultimativno traži da se svrsta i uvede sankcije Ruskoj Federaciji, srpsko državno rukovodstvo pokušava da održi balans koji podseća na brionske manevre, prilagođene 21. veku. Ovu poziciju najbolje je, još u avgustu 2022. godine, definisao predsednik Republike Srbije Aleksandar Vučić, naglašavajući cenu i vrednost takvog izbora u vremenu opšteg svrstavanja: „Srbija se nalazi na evropskom putu, ali Srbija ima i svoje tradicionalne prijatelje, i Srbija se svog naroda i svojih prijatelja ne odriče. Naša politika je politika vojne neutralnosti i politika samostalnog odlučivanja. Lakše je biti u čoporu, lakše je kada se svrstate na jednu stranu i ponavljate ono što svi drugi govore. Tada nemate pritiske, ali tada nemate ni svoju politiku, nemate svoju slobodu i nemate svoju državu u pravom smislu te reči.”

Sedamdeset godina nakon Brionske deklaracije istorija je napravila pun krug – nalazimo se pred identičnim diplomatskim izazovom. Pitanje: „gde su nesvrstani danas”, ima jasan odgovor: oni su svuda gde države drže do svog suvereniteta i prava da same biraju svoje prijatelje i ekonomske partnere. Za Srbiju, nesvrstanost nije relikvija iz Titovog sefa, već živa diplomatska doktrina. Možda se svet ponovo svrstava, ali primer Beograda, kao i drugih prestonica globalnog Juga, pokazuje da sloboda izbora i dalje predstavlja najveći luksuz, ali i jedini garant istinske nezavisnosti u veku koji je pred nama.

 *Specijalista politikolog za međunarodne poslove