Može li bez turcizama

Veliki broj turskih reči koje su i danas u živoj upotrebi dokazuje da je turski uticao na srpski više nego ijedan drugi jezik. Iako se u prošlosti upotrebljavao daleko veći broj turcizama (više od osam hiljada), oni su se zadržali i danas u mnogim oblastima života.

Najveći broj turcizama koji imamo odnosi se na predmete i pojmove iz svakodnevnog života, kao što su: graditeljstvo (direk, japija, kapija, ćeramida, odžak), pokućstvo (sanduk, merdevine, ćilim, furuna), odeća i obuća (čarape, čizme, šalvare, papuče), jela i pića (sarma, burek, pilav, ćevapčići, čaj, rakija, kafa, baklava, tulumba), posuđe (ćasa, testija, džezva, fildžan, bakrač, đevđir). Ogroman je broj raznih reči i izraza vezanih za ljude, međuljudske odnose i apstraktne pojmove kao što su: dušmanin, ortak, ortakluk, javašluk, komšiluk, baksuzluk, sevdah, dert, jogunica, inat, sokak, ćorsokak). Pojedine reči su poprimile znatno drukčije značenje od izvornog – jatak (izvorno znači „krevet”, „postelja”), kod nas ima značenje onoga ko pomaže i skriva hajduke i odmetnike; sijaset (izvorno „politika”), u srpskom jeziku često u upotrebi u značenju „mnogo”, „veliki broj” („sijaset stvari”).

Za mnoge reči danas nemamo adekvatnih srpskih ekvivalenata i ne osećamo ih stranim: jastuk, jorgan, kafa, kafana, kašika, rakija, čarapa, para, boja, pekmez, kajmak, sarma, čardak, kapija, baksuz, kula, komšija... Turcizmi su se u velikom broju slučajeva pokazali kao osnova za izvođenje novih reči shodno prirodi i pravilima srpskog jezika. Niko ne nosi „smećarac”, već isključivo „đubretarac” (đubre je turska reč!).

Najproduktivniji turski nastavci odomaćeni u srpskom jeziku su –lija, -džija i -luk. Nastavak -lija označava lice koje dolazi ili pripada nekom mestu. U srpskom, međutim, taj nastavak se dodaje i na srpske reči tvoreći tako izvedenice: nov – novajlija, dug – dugajlija. Turski sufiks -džija upotrebljava se za izvođenje imenica koje označavaju nosioce zanimanja ili zvanja: badavadžija (besposličar), miraždžija (naslednik), sajdžija (časovničar), inadžija, tobdžija. Međutim, kog je porekla reč provodadžija, provodadžika? Turski nastavak -luk tvori ogroman broj imenica najčešće apstraktnog značenja: kuluk, ortakluk, javašluk. Šta ćemo, međutim, sa rečima poput tvrdičluka, cicijašluka, bezobrazluka? Turski sufiksi do te mere su postali „naši” da se dodaju srpskim rečima, pa i rečima relativno novim u jeziku.

Može li se zamisliti Andrićeva Na Drini ćuprija bez turcizama – jedan se nalazi i u samom naslovu?

Turski nazivi neobično dobro pristaju pojedinim lokalitetima ili gradskim četvrtima – Topčider (tobdžijska dolina), Dorćol (raskršće), Bulbulder (slavujeva urvina), Karaburma (crni greben), Demir-kapija (gvozdena vrata), Ćuprija.

Kako bi vam zvučala čuvena pesma Emina Alekse Šantića ako bismo je lišili turskih reči i zamenili srpskim (onde gde je to moguće) i da li bi to i dalje bila pesma?

U svakom je stihu najmanje jedan turcizam!

Zaključak koji se iz svega iznetog može izvesti jeste da su turcizmi i dalje stvarnost i sudbina srpskog jezika, kako govornog tako i pisanog. Oni i dalje srpskom jeziku daju draž, specifičnu toplinu, patinu i leksičku raznovrsnost ničim ne narušavajući njegovu normu. Bez turcizama, srpski jezik bi bio lišen sebi svojstvenih istočnjačkih čari.

Docent na Filološkom fakultetu u Beogradu