Put lutanja, traganja i seoba

Nazivali su ga "mrtvim pesnikom" i bio je proglašavan izdajnikom i fašistom, zbog čega je u izgnanstvu proveo punih 25 godina, a kada se vratio nisu ga mimoilazile ni neke neprijatnosti političke prirode: do njega su stizale poruke da je srećan što uživa nezasluženu milost političke partije čiji je protivnik bio pred Drugi svetski rat.
Miloš Crnjanski, od čije se smrti danas navršava 30 godina, kao retko koji pisac prešao je mukotrpan put lutanja, traganja i seoba. A to su postale i ključne reči njegovog celokupnog književnog izraza.
Crnjanski je rođen (1893) i odrastao u Temišvaru, sredini čija je multikulturalnost i multijezičnost sigurno blagotvorno uticala na mladi i radoznali duh željan znanja. U svojim brojnim komentarima prisećao se često da je za dan i noć, ležeći u postelji zbog šarlaha, pročitao na mađarskom Tolstojev roman "Rat i mir" koji mu je otac doneo. Neiskazivu žeđ za novim, drugim i nepoznatim možda najbolje ilustruje veliki broj različitih studija koje je pohađao od mladosti.

Posle eksportne akademije koju je studirao u Rijeci 1912, naredne godine upisao je u Beču studije istorije umetnosti i filozofije koje prekida da bi učestvovao u Prvom svetskom ratu. U međuratnom periodu radio je kao profesor, novinar (pisao je za "Politiku" i "Vreme") i ataše za štampu u poslanstvima Kraljevine Jugoslavije u Berlinu i Rimu. Od 1941. je u emigraciji u Londonu, najpre kao službenik pri jugoslovenskoj vladi u egzilu 1941-1945, a kasnije očajnički pokušava da pronađe posao kojim bi izdržavao sebe i ženu Vidosavu. Preduzimao je bezbrojne korake kako bi pripadao svetu "korisnih" u londonskom metežu: u zaostavštini Crnjanskog su dokumenti koji svedoče da je u Londonu 20 godina pohađao Institut za slavističke studije i književnost, studije hotelijerstva i spoljnopolitičke poslove, ali ništa od toga nije pomoglo da ovaj pisac, raseljeno lice, dobije pristojan posao.

Radio je kao knjigovođa u obućarskoj radnji, raznosač knjiga i novina. U knjizi Mirjane Popović-Radović "Književna radionica izgnanstva Miloša Crnjanskog" (Prometej, Novi Sad, 2003) zabeleženo je kako su se Vida i Miloš snalazili na početku izgnanstva. Bili su bez krova nad glavom, Vida je mesila kolače za zvanice na prijemima jedne imućne ledi, a Crnjanski je svojim lepim rukopisom adresirao koverte za pozivnice. Pisma sa hladno-učtivim engleskim izrazima "very sorry" i "so sorry" redovno su stizala Crnjanskom kao odgovor na njegove molbe za posao.

Teško je poverovati da su i engleski izdavači odbijali Crnjanskog. Pogotovo zato što je, samo nekoliko decenija kasnije, londonski "Obzerver" poredio "Seobe", koje su se tada pojavile na engleskom, sa Tolstojevim delima. Međutim, u izgnaničkoj mori Crnjanskog tadašnji generalni sekretar Međunarodnog PEN-a Herman Ould otvoreno mu je čak rekao: "Stvar je jednostavna. Na nesreću, vaša karijera je bila politička, tako da to samo po sebi isključuje neke mogućnosti".

Tako je bilo u Londonu u kojem su nastale druga knjiga "Seoba", "Roman o Londonu", "Lament nad Beogradom" i "Kod Hiperborejaca". Pre izgnanstva, napisao je "Seobe" (1988. godine ovaj roman proglašen je u Francuskoj najboljim stranim romanom), "Dnevnik o Čarnojeviću", "Liriku Itake" i mnoga dela čiji broj ne može da obuhvati jedan novinski tekst. Izrazito modernog senzibiliteta, Miloš Crnjanski unosio je poetičke promene koje su trajno obeležile srpsku književnost. Shvatajući poeziju kao izraz duše i svežinu, tražio je da pesma bude čista lirika oslobođena "dramskih, epskih i didaktičkih otpadaka". U jednom od intervjua, koje je davao našim novinarima po dolasku u zemlju 1965, rekao je da prezire fabulu smatrajući "da za današnjeg čitaoca ona nema značaja, stoga što taj čitalac nije naša tetka!" Ove prpošno duhovite reči koje je izgovorio sa nadaleko poznatom samouverenošću danas, imajući u vidu savremenu prozu i poeziju, zvuče zaista proročki.

Celokupno životno iskustvo Miloša Crnjanskog darovalo mu je, prema rečima značajnog istraživača njegovog dela dr Mila Lompara, marginalnost koja mu je omogućila da duboko sagleda ljudsku sudbinu. Nezaposlen, usamljen, bez prijatelja, odbačen od sistema, pisao je u izgnanstvu oslobođen od "pripadanja bilo kojoj društvenoj ili istorijskoj, verskoj pa čak i kulturnoj zajednici". A to ne može neko ko nije rođen kao pisac, što je o Crnjanskom govorio Ivo Andrić.

-----------------------------------------------------------

Atlas o Crnjanskom

Povodom 30 godina od smrti Miloša Crnjanskog, beogradski Zavod za udžbenike upravo je objavio "Atlas o Crnjanskom" autora Slobodana Zubanovića. Knjiga sadrži tekstove koje je Zubanović pisao o Crnjanskom i objavljivao u protekle tri decenije u književnoj periodici. Najdragoceniji deo, ipak, čine snimci fotografija koje je svojom rukom načinio sam Crnjanski i tekstovi koje je Crnjanski pisao povodom njih. Fotografije su deo ostavštine koja se, zajedno sa piščevom bibliotekom i ostalim stvarima, čuva u Legatu Miloša Crnjanskog pri Narodnoj biblioteci u Beogradu.