Čudesni pehar Tome Preljubovića

ATOS I VIZANTIJSKO CARSTVO

Specijalno za Politiku od dopisnika Tanjuga iz Pariza
Blago koje je vekovima pohranjeno u manastirima Svete gore, u koje spadaju i darovi srpskih vladara i plemića, prvi put je napustilo Grčku i izloženo je u jednom od najlepših pariskih muzeja, Peti pale, na izložbi „Atos i vizantijsko carstvo, riznica Svete gore”, koja je otvorena prošle nedelje i trajaće do 5. jula.

„Ove predmete imamo priliku da vidimo sada i možda nikada više”, kaže Rafael Ziade, francuski komesar izložbe i stručnjak za rani period Vizantije, ne krijući zadovoljstvo što pred sobom ima dela koja su joj inače nedostupna, jer je ženama zabranjen pristup ovom svetom mestu poslednjih hiljadu godina. „O Svetoj gori sanjam i zato što znam da nikada neću moći da je posetim”, kaže Ziade, dodajući da je tokom izložbe srela mnoge Grkinje koje su joj priznale da su kao male sanjale da se preruše u muškarca kako bi mogle da uđu na ovo jedinstveno mesto.

Riznice manastira na Svetoj gori ne prestaju da privlače zapadne vizantologe. „Svaki put kada moje kolege krenu na Svetu goru pitamo se da li ćemo otkriti nešto novo”, kaže kustos izložbe. Na izložbi u Parizu, pored istorijskog dela, posebno je istaknuta veza Svete gore sa vizantijskim, ali i pravoslavnim vladarima, kroz carske dekrete, arhive, ikone i liturgijske predmete koje su poklanjali manastirima. (/slika2)Jedna od najlepših je donacija kralja Milutina, ikona iz 14. veka, koja se čuva u manastiru Svetog Pavla, izuzetna po tehnici u kojoj je izrađena i dragocenim materijalima, koji ukazuju da je reč o kraljevskom daru. U centru ikone je slika naslikana na staklenoj pozadini, optočenoj perlama, dok je širi okvir pozlaćen, sa dragim kamenjem.

Svetogorskim manastirima su darovali ne samo srpski vladari, već i plemići, poput despota Tome Preljubovića, iz čijeg se ansambla liturgijskih predmeta izloženih u Parizu izdvaja zlatni pehar izuzetne lepote koji se čuva u manastiru Vatoped. „Ovi predmeti su vrlo interesantni jer svedoče o velikom susretu zapadne i istočne umetnosti. U formi ovog izuzetnog pehara prepoznaje se gotički uticaj, iako je najverovatnije izrađen u Carigradu”, objašnjava Ziade, koja primećuje da je „srpski plemić imao istančan ukus”.

U izložbu nisu uvrštena blaga Hilandara, zbog čega je jedan predstavnik velike grčke delegacije, koja je učestvovala na otvaranju, požurio da objasni „Politici” da to nije namerno. Ikone, rukopise, povelje, knjige, odore i druge predmete kustosi iz Soluna su izabrali iz devet grčkih manastira: Vatoped, Iviron, Grigorijat, Dionizijat, Ksenofont, Karakal, Pantokrator, Sveti Pavle, Simonopetra i crkve Protat u Kareji, u kojoj se nalazi svetogorska uprava.

Najstariji rukopis na izložbi je grčkipsaltir iz 9. veka, sa 97 minijatura, nastao malo pre nego što su na Halkidikiju počeli da niču prvi manastiri. To je jedan od prvih vizantijskih spisa posle ikonoboračke krize, koja je više od sto godina razdirala carstvo. Iako je u pitanju original, spis je u odličnom stanju, kao i većina rukopisa koji su izloženi, što se objašnjava izuzetnom klimom na Atosu, kao i kvalitetnom pripremom vladarskih spisa, koja je omogućila da se sačuvaju do danas. Među izuzetnim predmetima na izložbi je i liturgijski pokrov sa likom mrtvog Hrista iz 14. veka, izvezen zlatnim i srebrnim koncem, poklon vizantijskog cara Jovana VI Kantakuzina.

Sveta gora je mnogo puta napadana i osvajana od gusara i varvara, zbog čega je samo mali deo nekadašnjeg bogatstva sačuvan do danas. Manastirske arhive izložene u Parizu, koje obuhvataju period od 10. do 15. veka, omogućavaju da se stekne predstava o broju donacija i njihovoj raskoši. Izložena je i serija carskih dekreta sa pečatom i potpisima vizantijskih vladara, kao i slovenski i gruzijski spisi.

„Ova kolekcija je izuzetna po tome što je stvarana u kontinuitetu, nije prekinuta od 10. do 15. veka, odnosno do pada Vizantijskog carstva, pa i kasnije”, kaže Ziade.

(/slika3)Ikone predstavljene na izložbi datiraju iz 13, 14. i 15. veka. Većina je izrađena u Carigradu, a jedan broj i u Solunu i radionicama u regionu. Vrlo malo je izrađeno na Svetoj gori. Na njima se vidi evolucija vizantijskog slikarstva, od dehumanizovanih predstava do pravih portreta, kao na freskama koje je oko 1300. godine oslikao jedan od najvećih vizantijskih slikara, Manuel Panselinos. Vizantijski umetnici su bili inspirisani antikom u vreme tzv. „makedonske renesanse”, u 9. i 10. veku, kao i u vreme dinastije Paleologa, poslednje koja je vladala Vizantijom. Oni su izvršili uticaj na italijanske umetnike rane renesanse, koji su poznavali vizantijsku umetnost i često pokušavali da se oslobode njenih kanona, što je u vezi sa različitim teološkim statusom slike – u istočnom hrišćanstvu ona je izjednačena sa svetim tekstom, dok je u zapadnom hrišćanstvu predstava inferiorna tekstu, pa je prepuštena mašti umetnika.

Uprkos kanonima, predstava Hrista i Bogorodice se menjala u vizantijskoj umetnosti, pa se tako u 14. veku javljaju izrazi osećanja, kao što to pokazuje velika ikona sa kraja 14. veka, na kojoj se Bogorodica onesvešćuje od bola ispod krsta sa razapetim Hristom. Ova ikona, oslikana s obe strane, zbog svoje namene u procesijama, stigla je u Pariz iz manastira Svetog Pavla. Na drugoj strani ikone je predstava Bogorodice sa malim Hristom, na kojoj su oči Hrista izgrebane, kao što je to slučaj na mnogim freskama u srpskim srednjovekovnim manastirima i crkvama – svedočanstvo skrnavljenja kojima su bili izloženi kroz istoriju.

Zapadni istraživači su Svetu goru „otkrili” u 19. veku, tragajući za njenim riznicama čija su blaga većinom bila nepoznata, pa se dešavalo da otvore ormare iz kojih bi ispao neki vizantijski spis za koji čak ni sveštenici nisu znali da postoji. Nisu, međutim, svi imali iste namere, pa su mnogi napuštali Svetu goru sa spisima pod rukom ili stranicama istrzanim iz srednjovekovnih spisa. O tome svedoči i „Ptolomejeva geografija” izložena u Parizu, jedna od najvrednijih vizantijskih knjiga, iz koje su neke stranice istrgnute i danas se nalaze u raznim svetskim muzejima.

Zapadni svet je bio fasciniran Vizantijom i njenim sjajem još od vremena krstaških pohoda, kada je verovatno i nastao izraz koji se i danas koristi u francuskom jeziku: „To je vizantijsko!”, odnosno raskošno, izuzetno, dragoceno.