Gnezda beloglavog supa

Specijalni rezervat prirode „Uvac“ nalazi se u jugozapadnoj Srbiji, usečen između masiva planina Zlatar i Javor, na teritoriji opština Nova Varoš i Sjenica. Prostire se dolinom reke Uvac, između brda Lupoglav u međurečju Uvca i Vape i brane na Radoinjskom jezeru, obuhvatajući i delove dolina pritoka Uvca, na ukupnoj površini od 7543 hektara. Prirodni pejzaž Uvca donekle je izmenjen, jer su najniži nivoi doline potopljeni vodama veštačkih jezera, Uvačkog, Zlatarskog i Radoinjskog.

Međutim, i pored specifičnog reljefa, ono po čemu je Uvac prepoznatljiv su velike ptice koje moćno jedre nebom, pa ih nazivaju i kraljevima neba – beloglavi supovi. Ova ptica je poslednja od četiri vrste iz grupelešinara koja još obitava na prostorima Srbije. Nekada je naseljavala čitavo područje Srbije, pa je čak bila u heraldičkom simbolu dinastije Nemanjića.

Poznat kao stanište najveće kolonije beloglavog supa u Srbiji, Uvac odlikuju i brojne druge prirodne vrednosti. U rezervatu je registrovano 104 vrsta ptica, od kojih su mnoge prirodne retkosti ili ugrožene vrste, zbog čega se „Uvac“, zajedno sa područjem klisure reke Mileševke, nalazi na listi „Važnih staništa ptica u Evropi“. Endemične vrste flore, među kojima su tri vrste od međunarodnog značaja i tri na Crvenoj listi flore, prisustvo retkih i ugroženih životinja kao što su ris, vidra, slepi miševi, endemične i reliktne vrste insekata, kao i 11 vrsta riba u vodama područja, čine Uvac jedinstvenom prirodnom riznicom. Tu su i brojni geomorfološki objekti, gde se ističe Ušački pećinski sistem, najveći pećinski sistem u Srbiji, sa izuzetnim pećinskim blagom.

(/slika2)Najveća atrakcija Rezervata su beloglavi supovi. Najveća ptica Balkana, sa rasponom krila i do skorotri metra, ujedno je izuzetno korisna, jer hraneći se isključivo uginulim životinjama, predstavlja nezamenljivog „čistača“ prirode. U novije doba, krajnje ugrožen i suočen sa realnom opasnošću nestanka, beloglavi sup je bio pred istrebljenjem u Srbiji. Kao mediteranska vrsta, svoje utočište je pronašao u surim kosinama klisure Uvca. Kako bi se očuvalo jedno od poslednjih gnezdilišta beloglavog supa, i tako zaštitila ova vrsta od nestajanja, 1971. godine zaštićen je manji deo klisure reke Uvac, na mestu zvanom „Pavlovića Brod“. Dalja istraživanja, i angažovanje stručnjaka na zaštiti beloglavog supa kao prirodne retkosti, dovela su do uspostavljanja specijalnog rezervata prirode „Klisura reke Uvac“ 1995. godine, da bi zatim, na osnovu Uredbe Vlade objavljene 24. marta 2006. godine, bio proglašen Specijalni rezervat prirode „Uvac“, zaštićeno prirodno dobro koje se prostire u današnjim granicama.

Višedecenijskim radom stručnjaka, angažovanjem Zavoda za zaštitu prirode Srbije uz podršku resornog Ministarstva, i uz svesrdnu, presudnu pomoć lokalnog stanovništva, kolonija beloglavog supa na Uvcu počela je da se oporavlja, i danas prerasla u najveću koloniju na Balkanu, o kojoj se brine staralac dobra, „Rezervat Uvac“ d.o.o.

„Dok u Evropi i svetu broj ptica grabljivica, naročito lešinara, intenzivno opada, na Balkanu i u Srbiji broj ovih ugroženih ptica se iz godine u godinu povećava. Posle mnogo godina stalnog pada, sa kritičnim minimumom od samo 12-13 parova 1992-93. godine, od 1995. zabeležen je stalni rast brojnosti beloglavog supa u Srbiji, a 2008. godine zabeležena 104 gnezdeća para (koja su započela inkubaciju), najveća brojnost od kako se ova vrsta prati u Srbiji. U Srbiji je danas najveća koncentracija brojnosti ove vrste na centralnom Balkanu, sa oko 120 parova“, konstatuje na osnovu poslednjih monitoringa stručnjak Zavoda za zaštitu prirode Srbije Bratislav Grubač ornitolog.

Zaštiti beloglavog supa u Srbiji svakako je doprinela dodatna podrška Fondacije za zaštitu crnog lešinara (u daljem tekstu BVCF), Frankfurtskog zoološkog društva (u daljem tekstu FZS) i Fondacije za zaštitu bradana (FCBV), koji, u saradnji sa još nekim drugim međunarodnim organizacijama, realizuju aktivnosti na zaštiti i obnovi lešinara na Balkanu kroz projekat „Akcioni plan zaštite i obnove lešinara Balkanskog poluostrva“. U Srbiji je, posle više godina zalaganja, organizovan redovan i intenzivan rad pet hranilišta za lešinare, od kojih se dva nalaze u klisuri Uvca, na lokalitetima Manastirine i Lupoglav, ističe Grubač.

(/slika3)Zaštita beloglavog supa na „Uvcu“ od značaja je i sa stanovišta ekološke mreže područja koja su od posebne važnosti za očuvanje biološke raznovrsnosti. SRP Uvac, kao jedno od 61 „Emerald“ područja u Srbiji, deo je ekološke mreže koja predstavlja značajan korak ka uključenju u „Natura 2000“, mrežu zaštićenih prirodna dobara i područja od važnosti za očuvanje vrsta i staništa zemalja Evropske unije, shodno evropskim propisima u ovoj oblasti.

Imajući u vidu iskustva iz Španije, gde se pokazalo da su staništa retkih vrsta, kao naročite vrednosti , mogu biti dobar i čak presudan osnov za održivi razvoj područja, te da je, u cilju očuvanja prirode, neophodno pružiti i alterativna rešenja lokalnom stanovništvu za socioekonomski razvoj, to je fondacija za zaštitu crnog lešinara iz Španije, uz podršku Agencije za međunarodnu saradnju Ministarstva spoljnih poslova Španije i Frankfurtskog zoološkog društva, uključila područje jugozapadne Srbije u projekat „Eko razvoj u ruralnim područjima Bosne i Hercegovine i Srbije“.

Na inicijativu BVCF, uz podršku Agencije za međunarodnu saradnju Ministarstva inostranih poslova Španije (u daljem tekstu AECID) i FZS, u proteklom dvogodišnjem periodu Akcioni plan za zaštitu lešinara u Srbiji izvodi se u okviru projekta Ekorazvoj u ruralnim oblastima Bosne i Hercegovine i Srbije (faze I-II). Kako ističe Huan Hoze Sančez Artes, direktor BVCF, aktivnosti na zaštiti beloglavog supa su se dalje razvile u dva pravca, gde je razvoj lokalne zajednice baziran na održivim privrednim aktivnostima kao što je tradicionalno stočarstvo, obnavljanje starih zanata i ekoturizam, viđen kao podstrek za realizaciju aktivnosti na zaštiti beloglavog supa kao ključne prirodne vrednosti, koja svojom atraktivnošću doprinosi razvoju lokalne zajednice. Cilj ovog projekta je povezivanje zaštite lešinara kao ključnih prirodnih vrednosti područja i ukupne biološke raznovrsnosti, i ruralnog razvoja oblasti, putem razvoja stočarstva, ekoturizma... Socioekonomskim jačanjem lokalne zajednice, stvaraju se bolje osnove za zaštitu kljunih prirodnih vrednosti područja, koje su opet svojom atraktivnošću, najdragoceniji kapital održivog razvoja kraja.

Bogatstvo prirode, raznovrsnost staništa i vrsta koje odlikuju ovo područje, u skladu je sa kulturološkim bogatstvom koje je tu takođe prisutno. Kako primećuje Huan Hoze Sančez Artes, ovde su ljudi otvoreni prema svim idejama koje vode ka usklađenom razvoju, ali su i sami sa inicijativom i željom da se pokrenu razvojni projekti uz podršku programa zaštite prirode, što je ujedno jedan od značajnih uslova za realizaciju ovog projekta. Očuvanje prirode i opstanak ljudi u međusobnom prihvatanju i skladu, biće izazov i zadatak, ne samo u daljoj realizaciji ovog projekta, već i za zaštitu prirode u celini.

Maja Radosavljević

viši stručni saradnik Zavoda za zaštitu prirode Srbije