Balkanska žanrovska pravila

Sliku o nekom regionu, naciji i kulturi možda najplastičnije stičemo putem umetnosti pokretnih slika – Ameriku razumemo i percipiramo posredstvom filma, isto činimo i sa, recimo, dalekom Kinom, Argentinom, ili pak Novim Zelandom. No, kako svet percipira nas na Balkanu?

Nakon studije „Film u plamenu: Balkanski film, kultura i mediji“, bugarske teoretičarke filma Dine Jordanove (inače, gošće ovogodišnjeg Festa), pojavljuje se nadasve provokativni pogled na kinematografije Balkana u knjizi prof. dr Nevene Daković, Balkan kao (filmski) žanr: Slika, tekst, nacija.

Zapad Istoka

Polazna premisa ove iscrpne analize je postojanje balkanskog identiteta nazvanogbalkanstvo (engl. Balkanness). Autorka sa čitaocima deli prvobitne dileme oko manje ili više negativno predznačenih termina balkanština, balkanizam (bavljenje Balkanom), i balkanizacija (širenje balkanskog bauka cepanja i fragmentacije Evropom), opredeljujući se za balkanstvo kao „širi sklop specifičnih formi balkanske kulture i identiteta u stalnom preosmišljavanju i reartikulaciji“. To je zapravo jedan postnacionalni i postkomunistički regionalni identitet.

Filmske tekstove autorka istovremeno čita kroz prizmu i „arhivskog“ i „izvođačkog“ (performerskog, predstavljačkog) identiteta, potcrtavajući stav da ni žanr ni nacija nisu koherentni pojmovi. Taj identitet u balkanskom filmu vidljiv je kroz žanrovski spektar počev od književnih adaptacija, ratnog i istorijskog filma do melodrame, dok ključna dekada devedesetih predstavlja kulminaciju izvođenja i destabilizacije identiteta kroz film. Sam balkanski žanr, po autorki, predstavlja skup „kontaminiranih i hibridizovanih“ žanrova. Zajedničke karakteristike ovog žanra su pikarska i epizodična narativna struktura, i višeslojnost vremenskih struktura (linearno ili pak mitski repetitivno vreme). Balkan, kao Zapad Istoka, predstavlja polje granice, most, rub, raskrsnicu, ničiju zemlju, limes, a autorka posebno akcentuje metafizički lajtmotiv putovanja, u kome se izdvaja figura „balkanskog nomada“ (road movie Odisejev pogled Tea Angelopulosa; Pre kiše i vizantijsko-balkanski vestern Prašina Milča Mančevskog).

(/slika2)Dragocenost ovakve studije ogleda se u tome što analizu reprezentativnih filmova (srpskih, bosanskih, hrvatskih, turskih, rumunskih, albanskih, grčkih, makedonskih) Nevena Daković provlači kroz okvir Studija kulture, Postkolonijalnih studija, Studija kulture Balkana i kroz teorije reprezentacije identiteta. Stoga je ovakav multidisciplinarni i interdisciplinarni pristup čitljiv ne samo teoretičarima filma, već i kulturolozima, sociolozima, istoričarima, teoretičarima medija kako Srbije i Balkana, tako i Evrope i ostatka sveta. Autorka osvetljava reprezentacije istorije, identiteta, nacije i kulture ne samo u balkanskim filmskim tekstovima neuralgičnih devedesetih, već i ranije (Krunisanje kralja Petra I iz 1904.), a alatka kojom se ona služi je komparativna imagologija kao analiza slika Balkana i njegovih nacija.

Kao insajder, istovremeno sudionik i interpretator filmom posredovanih turbulentnih jugoslovenskih i srpskih zbivanja iz dekade devedesetih, iz prostorno privilegovane pozicije u odnosu na, recimo, anglosaksonske teoretičare, Nevena Daković svakako donosi autentičniju, balkanocentričnu optiku u svojim analizama, ističući glokalni diskurs u kojem globalno + lokalno predstavljaju neizbežni deo srpske/jugoslovenske/balkanske (ne)jednačine.

U traganju za stabilnom vezom između pojmova kao što su identitet, nacija, region i žanr, baveći se upravo Balkanom čiji identitet zaista predstavlja neuhvatljivu multikulturalnu, multinacionalnu i međuetničku mrežu, autorka definiše balkanski filmski žanr kao „kreolizovanu formu“ pri čemu kreolizacija predstavlja „hibridizaciju kulture koja apsorbuje i transformiše spoljne uticaje i sile“, na koju su uticaj imali i Holivud i Evropa i evroamerikana. Ta kreolizacija odvija se sinhrono sa (i izomorfna je) političkim promenama, ratovima i rasparčavanjima balkanskih teritorija, dok se, pak, Evropa integriše. Balkan kao filmski žanr putem metafore kreira specifičan jezik, identitet, i nacije, varirajući opsesivno temu Drugog i drugosti, ne samo u odnosu na zapadnu, već i u odnosu na istočnu pa i na (takođe teško odredljivu i fluktuirajuću) Mitteleuropu..

Stigma kao brend

Kada govori o jugoslovenskom i srpskom filmu devedesetih, u kojima dominiraju žanrovi neoratnog filma i istoriografske metafikcije, autorka akcentuje tematizovanje prošlosti i sećanja na prošlost. Kao ključne reditelje autorka, razumljivo, izdvaja Kusturicu (Underground;  Život je čudo) i  Dragojevića (Lepa sela lepo gore; Rane), kao i  Mančevskog, i upravo ta poglavlja predstavljaju najargumentovaniju minucioznu analizu ikad napisanu o ovim autorima. Njihovi opusi predstavljaju autorefleksivnu „teorijsku samosvest o istoriji i fikciji kao ljudskim konstruktima“, i oni se neprestano poigravaju vremenskim ravnima. Tu su, između ostalih, i analize filmova Darka Bajića (Balkanska pravila; Rat uživo), Milutina Petrovića (Zemlja istine, ljubavi i slobode; Jug–Jugoistok) sa „dijagnozom: Jug“ kao zajedničkim imeniteljem, potom analize geto filma i urbanog neorealizma Srdana Golubovića (Apsolutnih sto, Klopka), ali i ostvarenja Sarajlija Pjera Žalice (Gori vatra; Kod amidže Idriza) i Jasmile Žbanić (Rođendan; Grbavica) kao i Zagrepčana Dalibora Matanića i Vinka Brešana.

Studija Balkan kao (filmski) žanr repozicionira Balkan od tradicionalno marginalnog sociopolitičkog i kulturološkog polja, na polje liminalnog, što mu pridodaje prostor za intrigu, fantaziju, fantastiku, paganizam, mitomaniju, romansu, prostor u kome metafore podzemlja (Underground) ili tunela (Lepa sela) pulsiraju kao večna opomena i anticipacija budućih konflikata. Sam Balkan podleže balkanizaciji koja podrazumeva „balkanstvo kao stigmatizaciju prevedenu kao brendiranje“. Iako akademska, ova višeslojna knjiga pisana je tako da i običnom čitaocu nudi okvir za preispitivanja sopstvenog nacionalnog i kulturološkog identiteta.