Ko su bili poginuli vojnici JNA

U obimnoj literaturi koja postoji o Vijetnamskom ratu jedna knjiga mi je privukla posebnu pažnju „Rat radničke klase: američki borbeni vojnici i Vijetnam” Kristijana Epija nastala 1993. Autor ove knjige ni u kom pogledu nije pobornik američke teorijske levice, a ponajmanje marksistički usmeren sociolog (što je oduvek bio tabu u američkoj sociologiji, a odnedavno je i u našoj). Ipak, on je smatrao ovo pitanje nezaobilaznim za razumevanje konteksta u kome se desio Vijetnamski rat. Od dva i po miliona mladih Amerikanaca koji su služili u Vijetnamu, 80 odstopripadalo je radničkoj klasi ili nižim, siromašnijim slojevima društva, pri čemu je veliki broj mobilisan sa devetnaest godina, tako da se može govoriti i o ratu „mladih” („infantrymen war”).

Začuđujuće je da su ovakva knjiga i ovakva analiza objavljeni u Americi, a još više da to nije urađeno kod nas, kako u Srbiji, tako i na prostoru bivše Jugoslavije u celini, gde je klasa kao teorijski i analitički pojam decenijama predstavljala glavni okvir društveno-teorijskih razmatranja, političke ideologije i razvojne politike. Šta se desilo sa tim znanjem i sa samom radničkom klasom tokom rata? Takođe, dosad nije ozbiljno posvećena pažnja činjenici da su redovni sastav JNA na ratištima do maja 1992. činili mladići na odsluženju vojnog roka, dakle, u velikoj meri osamnaestogodišnjaci. Koliko nam je poznato ko su bili vojnici na ratištu, a posebno ko su bili oni koji su poginuli?

Srbija je jedina zemlja u regionu koja ne raspolaže zvaničnim podacima o svojim državljanima koji su poginuli u građanskom ratu. Izvori do kojih se zasada može doći omogućuju često samo posredno izvođenje zaključaka. Štogod da je razlog, politika ili nemar, tek, o demografskoj slici učesnika rata i o poginulima danas se u Srbiji veoma malo zna. Izvan Srbije, pogotovo u medijima, stereotipna slika o surovim Srbima osvajačima tuđih teritorija potpuno je istisnula mogućnost da postoji i nekakav drugi mogući profil Srba učesnika u ratu.

(/slika2)Ipak, do nekih preliminarnih zaključaka moguće je doći na osnovu raštrkanih izvora, uključujući i spiskove članova porodica palih boraca kojima raspolaže Ministarstvo za rad, boračka i socijalna pitanja RS. Korisnici primanja po ovoj osnovi mogu biti supruga, deca i/ili roditelji poginulog (pod posebnim okolnostima i baba, deda ili drugi bliži srodnici). „Osnovnih korisnika” (osnovni korisnik je numerički poginulo lice) je 2000. godine bilo 3.570. Tim brojem suobuhvaćenipoginuli od 1990. do 1999, čije porodice su stekle pravo na odgovarajuće prinadležnosti.Ovi podaci ne pružaju izdvojeno sliku o poginulima u periodu kada je postojala JNA, ali pruža opštu sliku o demografskom profilu poginulih i njihovih porodica koja ne može značajno da odstupa za period 1991. i 1992., s obzirom na toda je najveći broj vojnika poginuo upravo u tom periodu.

Ovi podaci pokazuju, pre svega, da među korisnicima u porodicama poginulih ima najviše roditelja (51,93 odsto), a relativno malo supružnika sa decom (18,01 odsto), što ukazuje da je veliki broj poginulih živeo u zajednici sa roditeljima te da su poginuli u ogromnom procentu pripadali mlađim generacijama, bez dece. Najveći broj korisnika porodične invalidnine ima niže stručno obrazovanje (24,2 odsto), a najmanji broj među njima čine visokoobrazovani (1,74 odsto). Dodatno, podaci o izvorima prihoda korisnika (pravo na porodičnu invalidninu nije uslovljeno imovinskim stanjem) pokazuju da među njima ima svega 0,08 odsto rukovodilaca, a najveći procenat otpada na one koji osnovne prihode stiču na osnovu socijalnih primanja (39,64 odsto).

U analizi teritorijalne raspoređenosti poginulih u Beogradu, uzimajući proporcionalno u obzir i veličinu opština, najmanje poginulih ima u opštini Stari grad, a najviše u opštinamaNovi Beograd i Čukarica.

Ipak, brojevine mogu sve da pokažu. Ona strana rata koju nije moguće prikazati brojevimaodnosi se na svedočenja. Nažalost, u literaturi objavljenoj u poslednje dve decenije o ratu, još uvek je najmanje sakupljenih svedočenja onih koji su kao obični borci učestvovali na ratištima.

Docent na Filozofskom fakultetu u Beogradu