Čarobna privlačnost Pariza

Kada se govori o francuskom uticaju na srpsku  kulturu obično se pre svega misli na XIX i XX vek jer nam je to vreme najbliže, a naročito zato što je tada pomenuti uticaj bio najjači. On je, međutim, bio mnogo stariji. U srpskoj srednjovekovnoj književnosti bilo je više verzija romana "bretonskog ciklusa" ("Tristan i Izolda" i dr.), a to je slučaj i "Romana o Aleksandru". "Roman o Troji" i  roman o "Bovu od Antone", preko srpskog prešli su u Rusiju. Neki od pomenutih  romana, kao i neke francuske epske pesme poznate, naročito u francusko-italijanskim preradama, ne samo u Dalmaciji nego i Bosni, i opštom tematikom i nekim motivima sa detaljima, neodoljivo podsećaju na neke naše narodne pesme. U XIII veku Jelena Anžujska, žena kralja Uroša I, zaslužna je za prodor u Srbiju zapadne, pa i francuske umetnosti, a naročito arhitekture.

Turska dominacija učinila je svoje i francuski kulturni uticaji postaju osetniji tek u XVIII veku kod Srba u Vojvodini, izbeglih iz južnih srpskih krajeva. Tada se javljaju prvi prevodi iz francuske književnosti (Marmontel Fenelon, Florijan i dr). Dositej Obradović, koji je boravio u Francuskoj i naučio francuski jezik, poznavao je francuske klasike XVII i XVIII veka; pored drugih, čitao je La Fontena i prevodio njegove basne.  Pisci kao Volter, Ruso, Rolen, i dr. bili su zastupljeni u bibliotekama obrazovanih Srba i vršili uticaj na njih. Temišvarski episkop Petar Petrović  čitao je i malo prevodio čuveni "Istorijski i kritički rečnik" filozofa Pjera Bela i toliko se prožeo njime da mu je on, kažu, poljuljao veru, te nije mogao biti izabran za mitropolita. Bifonova, Rusoovo i druga dela mogla su se naći i u nekim pravoslavnim manastirima. Očigledno je da je francuski "vek prosvećenosti"  imao snažnog odjeka kod Srba u Vojvodini.

Posledica sedmogodišnjeg rata bilo je nastanjivanje u Banatu jedne grupe Francuza iz Lorene, koji su osnovali tri sela sa francuskim nazivima, a posle austrijskog preuzimanja Beograda od Turske 1717, sa Eugenom Savojskim, Francuzom u austrijskoj službi, sa njim je u Beograd došao izvestan broj njegovih zemljaka, donoseći među Srbe neke francuske reči i neke običaje i navike.

Ako su Napoleonove Ilirske pokrajine imale manje uticaja na Srbe jer nisu obuhvatale njihovu zemlju, uticaj francuskog romantizma bio je znatan. Veliki romantičari kao Lamartin i Vinji, čitaju se i prevode, a Viktor Igo, snagom svoga pesničkog talenta i društvenom slobodoumnom delatnošću, čiji su "Jadnici" prevođeni takoreći u vreme nastajanja romana na francuskom, postao je sastavni deo srpske kulture. Klasici francuskog romantizma  i naturalizma u velikoj meri su prisutni kod Srba, a u poeziji "parnasovci" i simbolisti stavljaju snažan pečat na srpsku poeziju poslednjih decenija XIX veka. Ne gubeći originalnost, Dučić, Rakić, Bojić i dr. pomni su čitaoci francuske poezije. Prevodi iz nje svedoče o značaju koji su joj Srbi pridavali. Francusko pozorište 19. i 20. veka takođe je ostavilo tragove kod Srba (Sterija, K. Trifković, B. Nušić i dr.)

U domenu  francuskog uticaja na srpsku kulturu nezaobilazan je boravak (a zatim delatnost) Srba  koji su se školovali u Francuskoj. Oko 1840. godine (francuski konzulat je osnovan u Beogradu 1838), srpske vlasti, svesne potreba naroda  i države, oko 1840. šalju u Francusku niz talentovanih Srba (Filipa Hristića, Dimitrija Crnobarca, Jovana Marinkovića, Konstantina Nikolajevića) koji će biti prenosioci francuske  kulture u najširem smislu reči. Interesantno je da su među prvim stipendistima koji su se usavršavali u Francuskoj bili skoro sve sami pravnici, a i kasnije će oni biti većina. To, možda, bar donekle, objašnjava razvoj pravnih nauka kod nas i njihov kasniji visok nivo. Doktorat iz pravnih nauka stekli su kasnije Jevrem Grujić, Milan Piroćanac i Đorđe Pavlović. Političke prilike uticale su na broj Srba koji su studirali i doktorirali u Francuskoj. Krajem veka brani doktorsku tezu iz prava Milovan Milovanović, budući profesor Velike škole, diplomata i ministar. Tu su i Slavko Grujić, Miroslav Spalajković, Momčilo  Ninčić, Kosta Kumanudi i drugi, istaknute ličnosti srpskog  političkog i kulturnog života.

Ali, razume se, nisu se samo pravnici školovali i usavršavali u Francuskoj. Budući knez i kralj Milan Obrenović učio je u jednoj čuvenoj pariskoj gimnaziji, a budući ministar i predsednik vlade Ilija Garašanin završio je studije na vojnom učilištu u Mecu. Budući kralj Petar I bio je pitomac čuvene vojne škole Sen Sir. Profesor uporedne književnosti i teoretičar i tvorac tzv. beogradskog stila (po uzoru na francuski stil) Bogdan Popović studirao je u Parizu.

U XX veku nije se smanjio broj srpskih  prenosilaca francuske kulture. Pored (i dalje) pravnika: Vojislava Marinkovića, Milete Novakovića, Ninka Perića i dr., sada je sve više književnih poslenika. Čarobna privlačnost Pariza dovodi Svetislava Petrovića, Isidoru Sekulić, Stevana Lukovića, Branka Lazarevića, Milana Vukasovića, Rastka Petrovića... Pravnik i istoričar, pisac čiji portreti nimalo ne zaostaju za portretima jednog Sent-Beva, predstavnik, i on, "beogradskog stila", Slobodan Jovanović, takođe studira u Parizu. Milan Milovanović, čuveni impresionista i drugi slikari usavršavaju se u Parizu. Frankofilija kralja Petra I nije malo zaslužna za širenje francuskog uticaja koji se ne može odvojiti od političkih, ekonomskih i vojnih interesa. Ima čak i simbolike u tome što kralj za "guvernera" starijeg sina Đorđa angažuje jednog francuskog majora (Lavasera).

O odnosima za vreme Prvog svetskog rata najviše je pisano, a nije teško zamisliti kakav je odjek i na kulturnom planu imao boravak nekoliko hiljada Srba, među kojima je bilo i intelektualaca i budućih pisaca. Todor Manojlović sa Krfa  prati Apolinerovo stvaranje, a Rastko Petrović, prijatelj Andrea Salmona, postao je Apolinerov pravi obožavalac. Francuski "modernisti" ili "kubisti" utiču na poetiku naših pisaca sličnih tendencija, kao i nadrealisti, koliko god insistirali na svojoj samobitnosti.

Preobilna književna produkcija u Francuskoj, kao i ranije i danas nalazi snažnog odjeka kod nas, bez obzira na to što, ako je dopušteno reći, više nema velikana iz prošlih vremena. Gotovo da nema značajnijeg francuskog pisca koji nije preveden na srpski. Najzad, i u najkraćem osvrtu na francuski kulturni utucaj kod nas, treba još pomenuti katedre za francuski jezik i književnost u Srbiji, Francuski kulturni centar u Beogradu sa filijalama u Nišu i Novom Sadu, kao i društva za kulturnu saradnju Srbija-Francuska, u Beogradu i širom Srbije.

(Iz besede na simpozijumu o francusko-srpskim odnosima održanom u Balkanološkom institutu 7. i 8. decembra 2007)