Tajna crnog bora

Na krajnjem jugozapadu Srbije, uz granicu sa Crnom Gorom, smeštena je zatalasana planinska površ Kamena Gora. Na raskrsnici starih karavanskih puteva, sa bistrim izvorskim vodama Kovčice, Trajana, Kovčega,... nadaleko čuvenim „svetim borom“, živopisnom klisurastom dolinom reke Gračanice, ostacima manastirskog kompleksa Žitin, mnogobrojnim objektima etno - nasleđa i očuvanim tradicionalnim načinom života, ona je prostor posebne i nesvakidašnje lepote.

Ukupna površina Predela izuzetnih odlika „Kamena Gora“ iznosi 7.808,65 hektatra, pri čemu se 1.844,73 hektara (23,62 odsto) nalazi pod režimom zaštite drugog stepena, a 5.963,92 hektara (76,38 odsto  pod režimom zaštite trećeg  stepena.

Kamena Gora je deo Starovlaško - raške visije dinarske Srbije, visoko izdignuta i jasno uokvirena klisurom Lima i granicom prema Crnoj Gori. Kao posebne vrednosti geomorfološkog karaktera izdvajaju su: uvala Petnja sa ponornicama koje su formirale pećine i jame na mestu poniranja; kraška uvala Sadi sa brojnim sraslim vrtačama i fosilnim skrašćenim dolinama, izrazito skrašćena površ Kruševo nad duboko usečenom klisurom Lima i klisura Gračanice sa divljom i teško prohodnom dolinom u potpunosti obraslom hrastovim i bukovim šumama prašumskog karaktera.

(/slika2)Posebnu geološku vrednost predstavljaju podzemni oblici karstnog reljefa kao i brojni karstni izvori. Unutar granica zaštićenog prirodnog dobra nalazi se 26 izvora koji predstavljaju jednu od temeljnih vrednosti ovoga prostora.

Zahvaljujući specifičnoj geološkoj podlozi i klimi, na Kamenoj Gori su našle stanište brojne retke i ugrožene biljne vrste – od ukupno 471, 24 su retke i ugrožene u flori Srbije, a 15 vrsta je od međunarodnog značaja (12 se nalazi na CITES listi).

Životinjski svet se takođe odlikuje zavidnim diverzitetom – sa više od  40 vrsta sisara, 100 vrsta ptica (40 odsto gnezdeće ornitofaune u Srbiji), 15 vrsta vodozemaca i gmizavaca i veoma interesantnom i još uvek rudimentarno proučenom troglobiontnom faunom.

Veliki deo površine zaštićenog prirodnog dobra je pod šumskom vegetacijom – 65,56 odsto. Kompleksi prirodnih šuma smrče su najvredniji i najlepši.

Mnogobrojni objekti narodne arhitekture, sa dvodelnom brvnarom kao osnovnim građevinskim oblikom, imaju veliki istorijski značaj i čine harmoničan spoj sa prostorom koji ih okružuje.

Posebno vredni objekti nalaze se u zaseoku Guvnište u vidu pojedinačnih ili grupacija stambenih, seoskih i drugih pratećih objekata.

Na ovom prostoru se nalaze fragmentarno sačuvani ostaci manastirskog kompleksa Žitin koji leže na manjoj zaravni iznad desne obale teško prohodne doline reke Gračanice.

(/slika3)Stoga je Zavod za zaštitu prirode Srbije predložio Kamenu Goru za zaštitu kao Predeo izuzetnih odlika „Kamena Gora“, koji ima posebnu vrednost za region zapadne Srbije kao prostor malo zagađenih osnovnih elemenata prirodne sredine, izražene biološke raznovrsnosti, atraktivne geomorfologije, bogatih rezervi vode, mnogobrojnih objekta narodnog graditeljstva i tradicionalnog načina života lokalne zajednice.

Osim predloženog Predela izuzetnih odlika Kamena gora, na ovom području nalazi se još jedno prirodno dobro, Spomenik prirode „Sveti bor na Kamenoj Gori“. Iznad istoimenog sela, na jednom od visova planine udaljenim 23 kilometra jugozapadno od Prijepolja, gordo se uzdiže crni bor nesvakidašnjeg izgleda i lepote. Na 1345 metara nadmorske visine, bor skoro četiri veka opstaje i dominira selom i čitavom planinom.

Ovo plemenito drvo koje je, kako se procenjuje, oko 350 godina starosti, odlikuje se kišobranastim habitusom i impozantnim dendrometrijskim vrednostima, vitalnošću i dobrim zdravstvenim stanjem. Visok 13,00 metara  raširenog je stabla tipičnog za crni bor koji raste na osami, sa dobro razvijenom širokom krošnjom prečnika 18,15 metara, debla visine 1,50 metara i obima 5,20 metara koji se nastavlja se u šest glavnih stubova.

Sveti bor je svojevrsni simbol Kamene Gore, što potvrđuju i brojne legende ovog kraja u kojima su isprepletane sudbine starosedelaca i crnog bora. Sadašnji stanovnici naselili su ovo područje pre oko 300 godina, koje je bilo opustelo, pošto su prethodni napustili Kamenu Goru iz nepoznatih razloga. Kako legenda kaže, razlog napuštanja ognjišta znali su samo oni, i crni bor koji i danas čuva ovu tajnu, ispisanu u godovima. Prema ovom predanju, pre svog odlaska starosedeoci su izbušili rupu u stablu crnog bora, i u njoj ostavili poruku sa objašnjenjem odlaska. Rupa je zatvorena čepom, a tajna starosedelaca Kamene Gore ostala je u srcu crnog bora.

Zavod za zaštitu prirode Srbije