Partijska nevidljiva dogmatika

Danas vladajuće elite često koriste meritokratsku (meritokratija – vladavina najsposobnijih) frazeologiju u demagoške svrhe. S tim što vlast u zemljama koje nisu okončale tegoban proces modernizacije posmatra princip jednakih šansi kroz iskrivljenu optiku uskostranačkih interesa. Ni vladajuće strukture u Srbiji nisu imune na pomenuti demagoški pelcer koji se vrlo dobro zapatio na ovim prostorima. Tako se u društvenoj stvarnosti Srbije ,,stručnost ispred politike” i ostale fraze sudaraju s krutim praksama partijskog nepotizma. Sintagma partijski nepotizam na najbolji način oslikava shvatanje meritokratije kao organskog jedinstva političkog i rodbinsko-kumovsko-prijateljskog napredovanja u društvu. Ali dok se u razvijenijim zemljama stručnost bezmalo nalazi ispred politike, mada je put do stručnosti klasno uslovljen, u Srbiji je taj proces dodatno zakomplikovan činjenicom da stručnost ne predstavlja ni neophodan ni dovoljan uslov za napredovanje u društvu. A to onda lako može biti pokazatelj dubljih sistemskih problema, kao i nezavidnog nivoa razvijenosti srpskog društva u celini. Naime, društvo u kojem se raspodela sinekura vrši prema partijskom ključu, a neretko i prema burazersko-komšijskom kriterijumu, po definiciji, sporo izlazi iz kruga polurazvijenih zemalja. U takvom društvu vladajuće strukture se još ravnaju prema Mihelsovom gvozdenom zakonu oligarhije i teško se oslobađaju palanačke matrice nedemokratskog promovisanja sopstvenih (partijskih) kadrova. To se unutar izvršne vlasti radi otvoreno, često putem horizontalne rotacije jednih te istih pojedinaca. Na taj način se suština političkog nepotizma zamagljuje budući da se prelaženje s funkcije na funkciju prikazuje kao sastavni deo demokratske međupartijske kombinatorike. Štaviše, takva praksa vremenom postaje sastavni deo političkog folklora jer se lakoća prelaženja s jedne na drugu poziciju jednih te istih ljudi prihvata kao sasvim uobičajena društvena pojava. Neko bi čak mogao da pomisli kako praksa horizontalne rotacije unutar izvršne vlasti proizvodi moćnu superelitu sastavljenu od natprirodno sposobnih mudraca predodređenih za lagano razmenjivanje neretko dijametralno suprotnih resora. Nažalost, ovaj platonistički diskurs više govori o naopakom shvatanju političke veštine nego o društvenom progresu do koga u Srbiji teško može doći sve dok partijska pripadnost bude predstavljala osnovni kanal uzlazne socijalne mobilnosti.

Pitanje kako iskoreniti partijsku protekciju komplikuje se obeshrabrujućom činjenicom da su na najkurentnijim pozicijama unutar najvažnijih podsistema društva (obrazovanje, kultura, zdravstvo, pravosuđe) razvrstani partijski ljudi koji neretko utiču na unutrašnju kadrovsku politiku. Zato se i socijalna mobilnost, odnosno profesionalna promocija unutar ovih društvenih podsistema često odvija prema kriterijumu partijske pripadnosti. A to opet znači da se putevi društvenog napredovanja preko partijskih pristupnica teško mogu detektovati budući da su veoma netransparentni. Primera radi, zna se da partijska protekcija postoji ali je nevidljiva upravo zbog toga što se odvija unutar proklamovanog ,,demokratskog” poretka u kojem se takve stvari, prema oficijelnoj dogmatici, nikad ne dešavaju. Uostalom, zar slična pojava nije bila negirana i unutar nekadašnjeg ,,egalitarnog” sistema, mada je njeno postojanje u vreme samoupravnog socijalizma bilo više nego očigledno?

Na kraju treba reći da karakter uzlazne socijalne pokretljivosti (mobilnosti) predstavlja dobar pokazatelj demokratičnosti nekog društva. Međutim, ukoliko se kanali društvenog napredovanja nalaze isključivo u sferi politike umesto u sferi stručnosti i znanja, društvo će se u pogledu demokratičnosti nalaziti na izrazito klimavim nogama. Srbija u tom smislu odavno stoji na jednoj staklenoj nozi, a odgovor na pitanje kako se izboriti sa mehanizmima partijskog nepotizma treba tražiti u vrednosnoj strukturi društva koje začuđujućom tolerantnošću gleda na ovaj i slične fenomene koji dugo bez ikakvih posledica opstaju tu oko nas.

Sociolog