Obeležavanje 65 godina Sremskog fronta

BEOGRAD – U selu Adaševci kod Šida danas će, komemoracijom i odavanjem pošte poginulima, biti obeležena 65. godišnjica proboja Sremskog fronta koji je označio kraj Drugog svetskog rata na teritoriji Srbije.

Sremski front je jedno od najtežih, najdugotrajnijih i najtragičnijih srpskih, ali i bojišta Drugog svetskog rata, na kome je u rovovskoj borbi od oktobra 1944. do 12. aprila 1945. godine učestvovalo oko 250.000 vojnika na obe strane.

Sremski front je uspostavljen pošto su otpočele završne borbe za oslobođenje Beograda i cele zemlje, kada je formirana borbena linija duž zapadnih granica Srema.

Nemci su taj front držali zbog izvlačenja delova armije „E” iz Grčke, Makedonije i sa Kosova i zato su ga očajnički branili.

Prvi proleterski korpus Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ) zaposeo je taj front posle oslobođenja Beograda, 21. oktobra 1944. da bi zaštitio prestonicu i nastavio potiskivanje neprijatelja na zapad.

Jugoslovenske snage na Sremskom frontu sačinjavalo je 12 divizija koje su se borile u sadejstvu sa snagama sovjetske „Crvene armije” i bugarske Narodne armije u nastojanju da probiju petostruku liniju neprijateljskog fronta u nadiranju ka Slavoniji.

Sve jedinice na Sremskom frontu popunjene su mobilizacijom mladića iz Srbije, pretežno maloletnih, krajem 1944. i u zimu 1945.

Srbi su tako činili ogromnu većinu svih jedinica, ne samo onih iz Srbije, već i Crne Gore, Bosne i Hrvatske, osim makedonskih. U sastavu Prve proleterske divizije borio se i bataljon Slovenaca, formiran u oslobođenom Beogradu, kao i brigada „Italija”.

Teške borbe na Sremskom frontu trajale su 175 dana, jer se nemački okupator uporno branio, potpomognut ustašama i delovima belogardejskog „ruskog zaštitnog korpusa”.

Nekoliko puta, front se pomerao zapadno od Sremske Mitrovice, a Nemci su, pored žestoke odbrane, izvršili i dva snažna protivudara.

Prvi su iznenada izveli 3. januara 1945. i potisnuli 21. srpsku diviziju na levu obalu Bosuta, a drugi znatno snažniji pod nazivom „Zimska oluja” 17. januara, kada su angažovanjem tri jake divizije potisnuli Prvu jugoslovensku armiju na Istok i zauzeli Šid.

Samo dva dana kasnije, 19. januara, Prva jugoslovenska armija, ojačana Drugom proleterskom divizijom, prisilila je neprijatelja na povlačenje i ponovo oslobodila Šid, gde je Sremski front stabilizovan do konačnog proboja, 12. aprila.

U istoriji će ostati zapisano da su sve jedinice koje su učestvovale u borbama na Sremskom frontu imale saveznika u stanovništvu Srema čiji su domovi i objekti bili njihova sigurna skloništa.

Sremci su borce primili oberučke, davali im sve što su imali, pomagali u transportu i nezi ranjenika, a vojne jedinice su u vreme zatišja uzvraćale pomoć poljskim radovima i berbom kukuruza.

Sredinom januara 1945. godine, Sremski front je posetio vrhovni komandant Jugoslovenske armije maršal Josip Broz Tito, a krajem februara i komandant savezničkih snaga na Sredozemlju, feldmaršal Harold Aleksander.

Posle svestranih priprema, koje su izvršene u okviru završnih operacija za oslobođenje Jugoslavije, za proboj Sremskog fronta formirane su tri operativne grupe - Severna (glavna), Bosutska i Južna.

Komandant Prve armije JA General Peko Dapčević komandovao je Južnom operativnom grupom, a probojem fronta načelnik štaba Prve armije general Milutin Morača.

Proboj Sremskog fronta počeo je u zoru 12. aprila artiljerijskom pripremom od 15 minuta iz 120 oruđa i dejstvima iz 50 aviona u dva naleta, a nedugo zatim su krenule na juriš divizije prvog ešalona i za kratko vreme zauzele glavni odbrambeni pojas neprijatelja.

Posle celodnevnih borbi, oslobođeni su Vinkovci i Županja, a Sremski front je probijen na celoj dubini i otvoren put prema Slavonskom Brodu i Zagrebu.

U pripremnim borbama i samom proboju fronta Prva armija JA je izgubila 1. 713 boraca, gotovo 6.000 je ranjeno i 53 nestalo, dok su nemačke snage imale više od 9. 500 poginulih, oko 3. 300 ranjenih i 5.427 zarobljenih vojnika, podoficira i oficira.

(/slika2)

Tokom borbi na Sremskom frontu, koje su trajale 175 dana, poginulo je 13. 000 boraca NOVJ, ali tačan broj imenom i prezimenom nikada nije utvrđen.

Sovjetska Crvena armija izgubila je 1.100 vojnika, bugarska Narodna armija 623 i brigada „Italija” 163 borca. Na strani neprijatelja poginulo je oko 30.000 vojnika.

Posle proboja Sremskog fronta, u sadejstvu sa savezničkom ofanzivom, jugoslovenske snage su za nepunih mesec dana oslobodile celu teritoriju zemlje, Istru i Slovenačko primorje, dok je nekoliko jedinica dospelo do Trsta i Karavanki.

Pred udarima JA kapitulirala je grupa armija „E” i zarobljen njen komandant Aleksandar fon Ler prema čijoj je zamisli razoren Beograd u nacističkoj agresiji početkom aprila 1941. godine, koji je potom osuđen kao ratni zločinac i streljan 17. februara 1947.

Istoričari se slažu da je Sremski front za saveznike imao veliki, a za partizanske jedinice presudan značaj, ali ne i u ocenama da li je bilo neophodno da srpska mladež ostavi kosti u blatu sremske ravnice.

U Srbiji je javnost tek posle pada komunističkog sistema mogla da čuje svedočenja preživelih, prema kojima je mobilizacija golobradih mladića često bila nasilna, kao i da su mnogi bez bilo kakve obuke poslati iz školskih klupa praktično u smrt.

Pojedini istoričari smatraju da na samom kraju rata, kada su savezničke snage bile u nadiranju, Sremski front nije bio potreban i da je „cvet srpske mladeži”, smišljeno gurnut pravo u klanicu.

Možda i u tome treba tražiti objašnjenje zašto je Memorijalni kompleks izginulima na jednom tako važnom ratištu podignut skoro pola veka kasnije, tek 8. maja 1988. godine.