Potraga za spisima SPC

Istraživanje srpskih rukopisa u inostranim bibliotekama, zbirkama, manastirima ili privatnim kolekcijama, deo su akcije prikupljanja izgubljenih drevnih knjiga u svetu, koje sprovodi Biblioteka srpske Patrijaršije.

Tim naučnika traga po zemljama regiona i celog sveta za neprocenjivim pisanim blagom srpske kulturne baštine i već su istražene zbirke srpskih srednjovekovnih rukopisa u Češkoj, Slovačkoj i Mađarskoj. To je jedan od projekata koje vodi Biblioteka srpske Patrijaršije.

– Ove godine istražuje se Austrija – kaže direktor Biblioteke srpske Patrijaršije mr Zoran Nedeljković, naglašavajući da istraživanje predstavlja potvrdu kontinuiteta srpske kulture, od najranijih vremena naše pismenosti. Ali, potraga za izgubljenim knjigama, dovela je i do neočekivanih otkrića. Tako je u Slovačkoj pronađen korpus originalnih rukopisa Vuka Stefanovića Karadžića, koji se čuva u gradu Martinu, u Nacionalnoj biblioteci te zemlje. Reč je o do sada nepoznatim pismima lične i službene sadržine koje tek treba detaljno proučiti.

Krajnji rezultat ove bibliotekarske istrage biće izrada kataloga za svaku od zemalja u kojoj se nalaze srpski rukopisi.

– Ti rukopisi se, nažalost, ne mogu vratiti u originalu, ali možemo da saznamo gde se nalaze, koliko ih ima, u kakvom su stanju, kada su nastajali, kakvog su sadržaja – kaže Nedeljković, dok nas sprovodi kroz uske hodnike biblioteke, koja zauzima jedno od krila zgrade Patrijaršije.   

Temelji Biblioteke Patrijaršije postavljeni su još u 13. veku, kada su Sveti Sava i Sveti Simeon prve rukopisne knjige položili u riznicu manastira Hilandar, u kojoj su one prepisivane i sakupljane. Putujući kroz burne istorijske vrtloge, te prve zbirke rukopisnih knjiga Arhiepiskopije, potom Patrijaršije srpske, prešle su trnovit i često tajanstven put od manastira Hilandara, Žiče, Pećke Patrijaršije, Sent Andreje, Sremskih Karlovaca – sve do krajnje stanice – Beograda.

– U institucionalnom smislu, kao Biblioteka Patrijaršije, njen nastanak se vezuje za period posle Velike seobe Srba 1690. godine, kada je patrijarh Arsenije Treći Čarnojević poneo iz Pećke Patrijaršije izvestan broj bogoslužbenih i drugih vrednih knjiga. Posle njegove smrti 1706. godine, u Sent Andreji, iz patrijarhove zaostavštine knjige su prenete u Sremske Karlovce i taj fond se smatra početnim u institucionalnog smislu formiranja biblioteke – kaže Nedeljković.

Prema njegovim rečima, veliku ulogu u njenom razvoju imao je karlovački mitropolit Stevan Stratimirović, u svoje vreme, jedan od najučenijih Srba, koji je gotovo udesetostručio knjižni fond. Do njegovog dolaska fond biblioteke imao je 425 naslova u 597 svezaka, da bi 1836. godine, taj fond bio uvećan na 4.027 knjiga, uključujući i njegovu ličnu biblioteku.

Početkom 20. veka uprava biblioteke je poverena značajnom srpskom istoričaru arhimandritu Ilarionu Ruvarcu, koji je biblioteku unapredio u svakom pogledu, prisajedinjujući joj i svoju ličnu, izuzetno vrednu i bogatu – napominje upravnik biblioteke.  

Zaostavština Ilariona Ruvarca danas se u celini, kao njegov legat, nalazi upravo u Nedeljkovićevoj kancelariji. Smeštena je u ormane od hrastovine, koje je, takođe, on naručio.

Na zahtev patrijarha Gavrila Dožića, 1940. godine, komisijskim pregledom, utvrđeno je da biblioteka poseduje knjižni fond od preko 40.000 knjiga.

– Drugi svetski rat doneo je biblioteci velika iskušenja i nevolje. Ustaške vlasti su imale cilj uništenje njenih fondova. Međutim, intervencijom pojedinih hrvatskih intelektualaca, odlučeno je da se biblioteka prenese u Hrvatsku, gde je predata Sveučilišnoj biblioteci u Zagrebu. Transport knjiga, zajedno sa katalozima i inventarnim knjigama, obavljen je u otvorenim železničkim vagonima, u jesen, po kišnom vremenu, te su mnoge oštećene dok je izvestan broj, nakon pregleda u Zagrebu, uništen. Posle završetka rata, Sveti arhijerejski sinod i Ministarstvo prosvete tadašnje Jugoslavije pomogli su da biblioteka iz Zagreba bude vraćena. U železničkim vagonima deo biblioteke dopremljen je 1946. godine u Beograd gde je spojena sa bibliotekom koja je pre rata bila u zgradi Patrijaršije, tadašnje mitropolije, gde se i sada nalazi.

Biblioteka poseduje izuzetno vrednu zbirku od 475 drevnih ćiriličnih rukopisnih knjiga, od kojih je najstariji primerak, odlomak Jevanđelja iz 13. veka. Posebno je vredan i Šišatovački Apostol iz 1324. godine. Jedna od najznačajnijih zbirki koja se nalazi u biblioteci je Patrologija, Minjovo izdanje (Pariz 1850–1865), koja se smatra najkomletnijom u hrišćanskom svetu, jer sadrži 161 tom grčkih i 222 toma latinskih pisaca.

Biblioteka Patrijaršije poseduje više od 120.000 knjiga i više od 400.000 časopisa.