„Golubovi” i „zmije”

Odnosi između SPC i države tokom 20. i početkom 21. veka prošli su kroz nekoliko faza – od položaja državne crkve početkom 20. veka, delimične separacije u Kraljevini Jugoslaviji, potpune odvojenosti crkve i države u socijalističkoj Jugoslaviji, do položaja jedne od tradicionalnih crkava početkom 21. veka. SPC je bila po svojoj strukturi, kao autokefalna i nezavisna crkva, kroz svoju istoriju uvek usko vezana za državu i materijalno zavisna, a samim tim i vrlo osetljiva na državni pritisak. Osim toga, SPC je posmatrala nacionalni problem kao oblik i element religije i uvek se trudila da se pojavljuje ne samo kao verska već i kao nacionalna institucija.

Posle 2000. godine položaj crkve u državi se naglo menja nabolje pod sloganom ,,ispravljanja nepravdi učinjenih prema crkvi u prošlosti”. U suštini iza toga se krila potreba države da crkvu iskoristi kao izvor legitimiteta, ali i kao oblik ideologije. U vreme kolapsa društvenog sistema vrednosti tokom tranzicije i raspada komunističke ideologije, vlast je u religiji i crkvi videla mogućnost za „duhovnu i emocionalnu kompenzaciju” ali i „rezervoar kulturnih vrednosti i kolektivnog sećanja” i „simboličnu snagu potrebnu za izgradnju novog nacionalnog, grupnog i individualnog identiteta.”

Šta je crkva dobila? Iako je Srbija sekularna država u kojoj je princip odvojenosti crkve od države propisan Ustavom, predstavnici države, ali i raznih političkih partija, tokom poslednje decenije su se takmičili u tome ko će da pokaže veće poštovanje prema crkvi. Crkva je dobila znatnu finansijsku pomoć, broj novoizgrađenih verskih objekata je rastao, crkva je bila uključena u rešavanje brojnih pitanja u društvu. Sva ispitivanja javnog mnjenja pokazivala su da je ona visoko kotirana kod populacije u pogledu poverenja koje se ima u nju kao instituciju. U svim popisima i statistikama poslednjih decenija registrovana je povećana religioznost građana Srbije, ali sociolozi se još uvek spore oko toga da li je u pitanju samo rezultat etnonacionalne identifikacije, konformizma i političke klime ili je to odraz dubokih i trajnijih ličnih verovanja i vrednosti. Jer ako se radi o ovom drugom kako objasniti opšte opadanje moralnih vrednosti u društvu.

Uska saradnja crkve i države često se tumači kao povratak „tradiciji simfonije” i bila je kritikovana od liberalnih krugova koji su u tome videli opasnost klerikalizma. Teško je izmeriti stvarni uticaj crkve u društvu, ali činjenica je da ako se posmatra istorija SPC u 19. i 20. veku, pa i poslednjih dvadesetak godina, crkva je uglavnom bila gubitnik u otvorenim sukobima s državom, čak i kada se činilo da je pobedila. SPC je bila i ostala u nedefinisanom položaju u odnosu na državu i političku sferu jer iako je država obilato pomaže, ona istovremeno koristi svaku mogućnost da ograniči njen uticaj kao mogućeg konkurenta kada je to potrebno. Crkva je i dalje finansijski zavisna od države, uzdrmana skandalima, političkim i klanskim sukobima i borbom za supremaciju u crkvenim vrhovima. To pruža državi obilje mogućnosti za delovanje. Država vrlo lako može da joj oduzme privilegije koje joj je pružila i crkva je to već doživela više puta u prošlosti (zamrzavanje finansijskih sredstava; korišćenje medija protiv nje; otvaranje tajnih dosijea ili obnavljanje pitanja starih skandala itd.). Nije tačno da je oštrina sadašnjih nesporazuma u ranijim decenijama bila nezamisliva, naprotiv, bilo je sukoba koji su se završavali sa mnogo težim posledicama po crkvu i sa mnogo oštrijim reakcijama države nego što je to danas. U srpskoj istoriji poznati su slučajevi kada je država menjala kompletnu hijerarhiju, proterivala i mitropolite i episkope (1883, 1954), tukla ih (1947), sudila im (1948, 1954), raščinjavala episkope (1963), a bilo je i nerazjašnjenih smrtnih slučajeva (1937, 1964). Crkva ne može mnogo da učini da bi se odbranila.

Nije suština problema u tome da li predstavnici SPC smeju da istupaju u javnosti po raznim političkim pitanjima već kako to čine i kakve su posledice. Crkva mora da nauči da se menja i prilagođava ali čini se da još nije svesna u kom pravcu treba da se kreće. Iz svoje prošlosti kao da ništa nije naučila. Nisu slučajno neki prethodni patrijarsi upozoravali da u crkvi moraju biti „bezazleni kao golubovi i mudri kao zmije” (Mat. 10, 16). Danas se čini da nisu ni jedno, ni drugo.

Naučni savetnik, Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd