Sekularni princip je u interesu crkve

Zašto sekularna država? Jedna od najznačajnijih tekovina modernog doba je ideja o institucionalnoj odvojenosti verskog (ili „duhovnog”) od onoga što je državno i što pripada „javnoj stvari”. Ovaj bazični princip moderne države je važan zato što on štiti kako državu i društvo, tako i crkvu, odnosno verske zajednice. Mešanje vere i državne politike po pravilu nije imalo pozitivne efekte, pre svega po samo hrišćanstvo. Težnja ka „sakralizaciji” države, to jest ka jačoj povezanosti između institucija crkve i države, te preplitanju verskih normi i učenja sa državnim zakonima, nužno vodi sekularizaciji same crkve. To, naravno, ne znači da država i verske zajednice ne mogu sarađivati na polju kulture, obrazovanja ili humanitarnih aktivnosti.

Crkva i briga za „nacionalne interese”.Za razliku od nekih drugih religija, hrišćanstvo, pa tako i pravoslavlje, pre svega je personalistička religija a ne religija plemena, nacije ili države. U crkvi i teologiji se koristi pojam „naroda Božjeg”, ali taj pojam ne implicira „naciju” već zajednicu vernih, odnosno samu Crkvu (crkva = zajednica). Pripadnost toj zajednici trebalo bi da bude bazirana na ljubavi i na slobodnoj odluci svakog pojedinca da bude Hristov učenik i član Crkve kao „tela Hristovog”. To znači da pripadnost određenoj naciji, plemenu, rasi, klasi, rodu... ne predstavlja bilo kakav kriterijum za pripadnost Crkvi. Smisao postojanja Crkve je da spasava svet od propadljivosti i smrti, objavljujući Carstvo nebesko kao, iz hrišćanske perspektive, smisao svega postojećeg. Kulturni i istorijski konstrukti i kategorije poput države i nacije za hrišćane nemaju apsolutni već relativni i prolazni karakter. To ne znači, naravno, da je hrišćanstvo aistorijska ili antiistorijska vera, već samo znači da je za hrišćane ljudska ličnost jedina trajna i neprolazna vrednost, a sve drugo zadobija svoj smisao tek u svetlu ličnog načina postojanja.

Eshatologija vs. institucija. Ova „mistička” i eshatološka realnost Crkve nije, naravno, uvek i istorijska realnost hrišćanstva. Hrišćanstvo, kao i najveći broj drugih religija, ima u istoriji i svoju institucionalnu dimenziju, a društvene i političke institucije, pa tako i religijske, nalaze se u neprekidnom iskušenju da jačaju i šire svoj uticaj i moć u društvu. Tako često institucionalno delovanje jedne verske zajednice može doći u konflikt sa samim njenim učenjem.

Rat i mir crkve i države. Problemi na relaciji država–crkva nastaju pre svega iz 1) želje države i njenih predstavnika da koriste (to jest zloupotrebljavaju) crkvu i veru u političke svrhe (na primer korišćenje ugleda i popularnosti vere i crkve kako bi se pridobili ljudi da podrže određenu političku opciju), ili 2) želje institucije crkve i verskih zajednica uopšte, te pojedinih njihovih predstavnika, da ostvare određenu političku i (ili) finansijsku moć i uticaj u društvu.

Iz perspektive pravoslavne vere odvojenost crkve i države su neophodnost, budući da država i crkva nisu samerljive kategorije. Država je kategorija nužnosti, nešto što pripada „palom” svetu, i kao takvo u istoriji ne može biti zasnovano na bazičnom principu hrišćanstva – na ljubavi i slobodi. Državi su neophodni zakoni i instrumenti (legalne) sile, budući da nisu svi članovi jednog društva skloni da na druge ljude gledaju kao na „ikone Božje”.

Sa druge strane, jedan od primarnih zadataka moderne države je da obezbedi maksimalnu slobodu za sve pripadnike društva, do mere dok ta sloboda na razuman način ne ugrožava slobodu i prava drugih. Država takođe mora da bude garant poštovanja prava pojedinaca i institucija i kontrolor ispunjavanja njihovih obaveza. Imajući u vidu da moderno društvo čine veoma različiti pojedinci i grupe (uključujući tu i različite verske zajednice), veoma je važno da postoji zakonski okvir koji omogućava realizaciju prava, sloboda i obaveza svih, na već opisan način.

U takvom društvu, jedno od osnovnih prava jeste i pravo na slobodu izražavanja u skladu sa kojim i verske zajednice imaju pravo da izraze svoje mišljenje o bilo kom problemu koji smatraju relevantnim. Sprovođenje pak politike treba da bude u rukama onih koji su za to dobili legitimitet građana, demokratskim putem, i u interesu čitavog društva.

Direktor Instituta za studije kulture i hrišćanstva, saradnik Instituta za filozofiju i društvenu teoriju