Div junaci

Sredinom septembra pre 103 godine počela je Gorničevska bitka u Prvom svetskom ratu (trajala od 12. do  16. septembra 1916. godine) kojom je srpska vojska počela sa prvom etapom probijanja Solunskog  fronta i oslobađanja okupirane Srbije od surovih okupatora Nemaca, Austro-Ugara i Bugara. To je u stvari bila protivofanziva protiv nadmoćne bugarske armije koja je prva krenula u ofanzivna dejstva 17. avgusta 1916. godine na liniji Bitolj – Lerin – Ostrvsko jezero, a sa ciljem proterivanja savezničkih snaga iz Soluna, i uništenja tog  fronta. Glavni napad Bugara uz podršku Nemačke dalekometne artiljerije je bio u pravcu Ostrvskog jezera jer se tu nalazila železnička pruga prema Solunu, inače važna luka za snabdevanje savezničkih armija. U ovom rejonu  se nalazila naša Dunavska divizija i Dobrovoljački četnički odred koji je brojao 1.500 vojnika pod komandom potpukovnika Vojina Popovića (Vojvode Vuka). Došlo je do žestoke borbe kod železničke stanice Florina. Srbi su tada izgubili devet topova, ali su uspeli da odbiju napad Bugarske konjice.

Tada se  komandant savezničkih snaga u Grčkoj, francuski general Saraj odlučio za ofanzivu i naredio francuskim i srpskim trupama da krenu u pomoć Dunavskoj diviziji. Vrhovni komandant  srpske vojske regent Aleksandar Karađorđević i njegovi generali Živojin Mišić, Petar Bojević kao i Pavle Jurišić Šturm  naređuju ofanzivu Prve i Treće Srpske armije, i upućuju Vardarsku i Timočku diviziju kao pojačanje  Dunavskoj diviziji dok francusko-ruska borbena grupa pod komandom generala Kordonija stavlja na raspolaganje svoju tešku artiljeriju kao vatrenu podršku srpskoj vojsci na terenu.

Dunavska divizija se do dolaska pojačanja herojski branila punih pet dana u širem rejonu sela Gorničeva do poslednjeg čoveka po paklenoj vrućini i surovom terenu onemogućavajući Bugarima da zauzmu selo Gorničevo i stanicu Florina. Dolaskom pojačanja situacija se promenila u srpsku korist iako su Bugari imali veliku podršku nemačke dalekometne artiljerije i aviona koji su bombardovali savezničke položaje kod Ostrova i Vartokopa.

Bugari su obustavili ofanzivu i prešli u odbranu čvrsto se utaborivši na dominantnim visovima planine Nidže sa kojih su efikasno ugrožavali Srpsku vojsku. Bitka se kasnije nastavlja na planini Kozjak, a završava se srpskim osvajanjem kote 2.225 na Kajmakčalanu (u fazi bitke na Kajmakčalanu) kojeg su Bugari zvali Borisov Grad, a Srbi Kapijom slobode. Zauzimanjem Kajmakčalana olakšano je srpskoj prvoj armiji i francuskim snagama da produže operacije sve do oslobođenja Bitolja 19. novembra 1916 godine. Tako je oslobođen prvi komad otadžbine, i to je bila prva velika pobeda reorganizovane Srpske vojske u drugoj fazi rata to jest na Solunskom ratištu. Nažalost iako je ostvarena pobeda,  bitka je odnela ogromne gubitke u srpskoj vojsci: 347 stradalih oficira i 6.933 vojnika, a posebno iz Dunavske divizije i Vojinovog Dobrovoljačkog četničkog odreda. Dana 16. septembra 1916. godine na položaju Crni kamen iznad sela Gruništa (Gruniški vis na Kajmakčalanu) junački je poginuo vojvoda Vuk i mnogi njegovi saborci iz odreda boreći se protiv Bugara. Ove žrtve dokazuju da je sloboda otadžbine dragoceno skupa, ali i neprikosnovena kada se za nju bore i umiru „div junaci”  kako ih je prozvao lično njihov vrhovni komandant regent Aleksandar Karađorđević, a uz njih kasnije ostavio i sahranio svoje srce – veliki srpski dobročinitelj Arčibald Rajs u želji da se večno divi njihovoj žrtvi.

Miomir Garašanin,
Beograd