Enklava Balkana

Aktuelni globalni geopolitički procesi navode nas na pomisao da je položaj naše zemlje na međunarodnom planu povoljniji nego što je bio pre samo jednu deceniju. I da će zahvaljujući tome Srbija uspeti, između ostalog, da očuva svoj teritorijalni integritet. Da li je to tako i ako jeste na osnovu čega bismo mogli da temeljimo takvu tvrdnju?

Do urušavanja unipolarnog i stvaranja bipolarnog sveta, ako ne i multipolarnog, zaista dolazi tokom druge decenije 21. veka. To je ono što je kod nas probudilo nadu da je došlo do promene geopolitičke ravnoteže na globalnom planu. Dalje, otvara se pitanje kako su se ti procesi reflektovali na geopolitičko struktuiranje prostora u našem širem okruženju. Svojstvo države kao geopolitičkog objekta ima za posledicu da na oblikovanje njenog političko-geografskog položaja presudno utiču države u okruženju. Države u okruženju Srbije takođe su geopolitički objekti. Međutim za razliku od naše zemlje, one su kroz ekonomske i vojno-političke saveze postale i eksponenti geopolitičkih subjekata.

Da bismo dalje nastavili ovu analizu neophodno je da definišemo pojam „geografski položaj države” i da utvrdimo koja su njegova svojstva. Pod geografskim položajem podrazumeva se promenljiv odnos države prema prirodnim i društvenim objektima i procesima u njenom bližem i daljem okruženju koji su značajni za njen razvoj i funkcionisanje. Prirodni objekti i procesi relevantni za položaj naše zemlje uglavnom se uzimaju kao apsolutni. Primer Dunava, koji je kroz istoriju imao promenljivu ulogu, govori nam da to ne mora uvek da bude tako. Tokom rimskog perioda imao je barijernu funkciju, dok je danas integrativni faktor država jugoistočne Evrope.

Mnogo su manje postojani društveni objekti i procesi u okruženju Srbije, koji su relevantni za njen međunarodni položaj. Zato nam pridev „promenljiv” govori da bi položaj države trebalo da posmatramo u dijahronijskoj perspektivi. Tokom 15. veka prodorom Osmanskog carstva na Balkansko poluostrvo dolazi do kulturno-civilizacijske divergencije između poluostrva i ostatka Evrope. Efekti ovog društveno-istorijskog procesa osećaju se i danas. Balkan je postao tradicionalno ekonomski periferan i geopolitički podeljen prostor. Ono što se menjalo kroz vreme su geopolitički subjekti na čijim se marginama uticaja nalazio prostor naše države.

U novijoj istoriji, početkom 19. veka nastala je moderna srpska država. Njen tadašnji položaj je bio tamponski i imao je za cilj razdvajanje Austrijskog i Osmanskog carstva. Teritorija Srbije se sve do 1913. godine pretežno meridijanski širila, što nije pratilo prostore gde su Srbi bili dominantno stanovništvo. To otvara sumnju da su i tadašnja teritorijalna širenja bila dirigovana od strane geopolitičkih subjekata zarad njihovih interesa. Teritorijalna ekspanzija naše zemlje dostiže vrhunac nakon Prvog svetskog rata, kada se formira Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenca. Reč „vrhunac” treba posmatrati u kontekstu da se tada skoro ceo srpski etnički prostor našao u granicama jedne države. Jedan od ciljeva nastanka ove države bilo je uspostavljanje barijere prema politici Drang nach Osten. Time je Jugoslavija, uz Čehoslovačku, postala antigermanska država, čija je funkcija bila teritorijalno obuzdavanje Nemačke i Austrije.

Tokom hladnog rata položaj SFRJ je bio kontaktni, s obzirom na to da se nalazila na liniji razdvajanja NATO-a i članica Varšavskog ugovora. To je bila teritorija gde se Zapad upoznavao s kulturnim, umetničkim i tehničkim dostignućima Istoka i obratno. Raspadom Sovjetskog Saveza, a time i Varšavskog ugovora, dolazi do uspostavljanja unipolarnog sveta koji su predvodile SAD. U toj fazi nastupio je proces geopolitičke konvergencije država jugoistočne Evrope ka Zapadu, koji se ogleda u pristupanju država u vojno-političke (NATO) i ekonomsko-političke (EU) saveze. Istovremeno, na prostoru SFR Jugoslavije dolazi do dezintegracionih procesa i nastanka novih država. Kao posledica nesinhronizovane integracije svih država, unutar jugoistočne Evrope nastao je blok država rezistentnih na integracije koji je označen kao zapadni Balkan.

U ovoj političko-geografskoj regiji, pored Srbije, našle su se Hrvatska, BiH, Crna Gora, Albanija i Severna Makedonija. U poslednjoj deceniji i mnoge od ovih država su se integrisale, ali takođe nesinhronizovano. Posledica toga je činjenica da se od ukupne državne granice Srbije 57 odsto odnosi na granicu sa članicama EU, a 84 odsto sa članicama NATO-a. To znači da se političko-geografski položaj Srbije u poslednjoj deceniji transformisao u enklavski. Takav položaj generiše polupropusne i kontaktne granice (u određenim fazama i barijerne) koje ograničavaju promet ljudi, robe i kapitala.

Sa ovakvom funkcijom državne granice vremenom dovode do ozbiljne transformacije prostora. Jedna od najočiglednijih transformacija je izgradnja Koridora 4. Ovaj drumski koridor, koji prolazi kroz Bugarsku i Rumuniju predstavlja alternativu našem Koridoru 10. Njegovom izgradnjom Srbija je u pogledu saobraćajno-geografskog položaja izgubila kvalitet geopolitičkog ključa na Balkanu, koji je ovaj prostor imao još od rimskog cara Tiberija (33. godine naše ere).

Geografski institut „Jovan Cvijić” SANU