Država kao izvor sukoba

Živeći u zajedničkoj državi bilo Kraljevini SHS, odnosno Jugoslaviji, bilo u Titovoj Jugoslaviji, Srbi i Hrvati su imali svetle trenutke međusobnog prožimanja i saradnje, ali i užasne periode omraze, koja je kulminirala sistematskim uništavanjem Srba za vreme Drugog svetskog rata i genocidom počinjenim od strane ustaške države, koji se ili prikrivao ili minimalizovao, i sponzorisanim i tolerisanim od Zapada, pre svega SAD, proterivanjem Srba sa svojih ognjišta devedesetih godina. Tako su pozitivni primeri saradnje u svim sferama života, jugoslovenstvo hrvatskih, posebno dalmatinskih prvaka, pa i ukupan doprinos Hrvata ne samo ideji nego i opštoj praksi i napretku Jugoslavije, potpuno zatamnjeni crnom senkom teških zločina, genocidom nad Srbima i tolerisanim izlivima hrvatskog nacionalizma i mržnje prema Srbima. Doduše, i obrnuto.

Iako malo šta, sem vere, razdvaja i deli ova dva naroda, ipak oni, od kojih je zavisila sudbina Jugoslavije, sporo i teško nalaze dodirne tačke međusobnog uvažavanja i tolerancije. Istorija međusobnih odnosa je opterećena tragičnom istorijom, mitovima i stereotipima teško dokazivim (npr. o Hrvatima kao zapadnom i kulturnijem narodu i Srbima kao orijentalnom i primitivnijem narodu) te je svedena na pamćenje zločina, akciju i reakciju, osvetu i mržnju. U suštini, posmatrajući političku istoriju, sukob se svodio i generisan je sukobima političkih elita oko organizacije i uopšte shvatanja zajedničke države i uloge tih naroda u stvaranju ili destrukciji zajedničke države. Posejano seme podozrenja i označavanja kao glavnog krivca za sve nedaće onog drugog, kulminiralo je surovim obračunima.

Snagom oružja i spletom unutrašnjih i spoljnih okolnosti Srbi su se na kraju Prvog svetskog rata, mada su imali alternativu, opredelili za veliku državu sa osećanjem da su pomogli oslobođenju Srba van Srbije, Hrvata, Slovenaca i ostale braće koji su bili u sastavu srušene Austro-Ugarske monarhije. Budući da su jedini, ne računajući malu Crnu Goru, imali sopstvenu nezavisnu državu i dinastiju, sa takvim osećanjem pobednika i oslobodioca posle 1918. želeli su snažnu i centralizovanu državu, koja je samo kao takva mogla da se suprotstavi apetitima malih i velikih suseda i poraženih evropskih država.

Hrvati iz potlačenog položaja u austrougarskoj i neprijateljskog tabora u ratu ušli su u zajedničku državu, priznali su dinastiju Karađorđević, ali ne i srpsku dominaciju, poglede i praksu ustrojstva nove države. Njihova elita nastojala je da sačuva federalistički koncept lutajući između podrške zajedničkoj državi i akcija za njeno razbijanje. U svakom slučaju destruktivnim i destabilizujućim akcijama. Na tom putu nisu birali saveznike, koje su tražili i u Moskvi u i Berlinu, i od komunista i od fašista.

Pa i kada je država posle niza peripetija, navodnih planova kralja Aleksandra o amputaciji Hrvatske i prihvaćenog nametnutog jugoslovenstva, 1939. redefinisana stvaranjem Banovine Hrvatske, svojevrsne države u državi, Hrvati nisu bili sasvim zadovoljni, što pokazuju i događaji od 1941. koji su se svodili na sistematsko uništavanje srpskog naroda i stvaranje čistog hrvatskog životnog prostora.

Banovina Hrvatska, uspostavljena 1939. godine, imala je veću autonomiju i od  hrvatskih teritorija u Habzburškom carstvu i od Republike Hrvatske  u komunističkoj Jugoslaviji do 1974. godine. Pri svemu tome, njene vođe koje su se zalagale za federalizaciju Jugoslavije, nisu razmišljale o davanju autonomije brojnoj srpskoj i muslimanskoj manjini na svojoj teritoriji.
Nasuprot tome, „hegemonistička“ Srbija u Kraljevini Jugoslaviji nije predstavljala ni administrativnu ni političku celinu, niti je imala bilo kakvu posebnost. Iako su postojali nekakvi planovi o stvaranju srpskih zemalja to se do 1941. nije desilo. Srbi su u velikoj meri smatrali da je jugoslovenska država ispunjenje njihovog nacionalnog programa.

Posle Drugog rata, Srbi i Hrvati, posebno Srbi u Hrvatskoj i posle doživljenog genocida bili su spremni da žive sa Hrvatima i dele istu sudbinu. U zanosu internacionalizma, bratstva i jedinstva, organizovan je masovni zaborav zločina, suzbijane želje za osvetom, prećutkivane i neistražene velike nesreće i stradanja, a zločini su eufemistički označavani kao zločini fašista, ponegde i njihovih pomagača. Kad se o stradanjima ipak govorilo pravljena je simetrija i u stradanjima i u podvizima – podjednako su stradali i Srbi i Hrvati, podjednako su se borili, na spominjanje ustaštva uvek je pridodavano četništvo i sl. To istorijski nije bilo tačno, ali je politički bilo korisno. Sećanja na ustašku državu, simbole i zločine, mada potiskivana, oživljena su kod Srba kada je Jugoslavija počela da se ruši, a simbolika i retorika podignuta na rang zvanične politike.

Budući da su Srbi bili nosioci antifašističke borbe i činili srž partizanskog pokreta u Hrvatskoj u egzistencijalnoj ugroženosti i odbrane od istrebljenja (do kapitulacije Italije septembra 1943. čak od 70 do 80 odsto pripadnika partizanskih snaga koje su delovale u Hrvatskoj bili su srpskog porekla), još u toku rata Srbi u Hrvatskoj nisu dobili nego su se izborili za ravnopravnost. U svim dokumentima Zemaljskog antifašističkog veća Hrvatske (ZAVNOH-a), drugim aktima vlade i prvom Ustavu Hrvatske stoji da su Srbi u Hrvatskoj ravnopravni sa Hrvatima. Princip ravnopravnosti Srba i Hrvata i njihovo bratstvo predstavljali su osnov Hrvatske i Jugoslavije. Srbima je tako ozvaničeno pravo konstitutivnog naroda u Hrvatskoj. Na tom principu građena je ukupna politika Hrvatske posle rata. Devedesetih godina i taj princip je narušen, a Srbi svedeni na manjinu.

Kad je počela da se ruši, Srbi su najpre branili Jugoslaviju, a onda Srbe u Jugoslaviji. Na tom poslu ne samo da nisu imali uspeha nego su, bez međunarodne podrške, jasnog cilja i neprirodnog surogata nacionalizma i poraženog komunizma, ispali glavni krivci za raspad zemlje. Hrvati su rušili Jugoslaviju i branili Hrvatsku. Cenu su platili Srbi u Hrvatskoj.

Sve i da hoće Srbi i Hrvati se ne mogu razdvojiti onoliko koliko bi možda i želeli, ne zbog sebe nego zbog drugih. Ako teže evropskim integracijama i vrednostima, na kraju ako ih dosegnu, moraće da sarađuju možda i više nego što su činili u Jugoslaviji. Tako će na kraju ipak biti kao na početku, sa pređenim putem teškog ogrešenja o živote i imovinu običnih ljudi, bilo da su u pitanju Srbi ili Hrvati. Ali Hrvati bi morali da sem službenih ocena i vrednovanja događaja ipak saslušaju i priču poraženih i proteranih. Tek tada će moći da imaju pravu sliku o događajima iz devedesetih. Na kraju, odnos prema proteranim se ne može pravdati „samoizgonom“ ili drugim akrobacijama, već stvarati uslove da se svi ljudi vrate da žive gde žele uz potpunu ličnu i imovinsku sigurnost.

Unutrašnju konsolidaciju Balkana posebno prostora nekadašnje Jugoslavije i evropsku perspektivu, moraju graditi sami narodi i državice, nastale na razvalinama Jugoslavije, a Zapad u tome mora pomoći isto onoliko, ako ne i više, koliko je doprineo razbijanju Jugoslavije. Za početak, da ne podržava i atomizuje ove prostore i podržava jedan nacionalizam nasuprot drugom.
----------------------------------------------------------

Broj nastradalih

Broj žrtava u Jugoslaviji tokom Drugog svetskog rata je ostao predmet diskusija, koje će biti naročito ogorčene osamdesetih godina dvadesetog veka. Prema  Enciklopediji holokausta u NDH je poginulo pola miliona Srba. Prema opreznijim procenama u NDH je stradalo više od 300.000 Srba, što čini 27,92 odsto svih Srba koji su ostali u NDH (naime, stotine hiljada Srba su pobegle u Srbiju). U odnosu na udeo u stanovništvu, srpski civili su u Hrvatskoj i Bosni stradali oko devet puta više od Hrvata. U NDH se nalazio i najveći logor za istrebljivanje van teritorije Trećeg rajha – Jasenovac. I po najminimalnijoj proceni broja žrtava, samo su dva ili tri logora u Poljskoj imala veći broj žrtava.

Autor je istoričar iz Beograda