Zbogom, avangardo!

Jednom je neko zapisao, a mogao bi to da bude i švajcarski pisac i filozof Peter Bijeri, da kada je reč o diktaturi, revolucija postaje dužnost. Sličnim idejama nenasilne revolucije bile su vođene jugoslovenske avangardne konceptualne umetničke grupe, stvarajući sasvim novu umetničku praksu, učestvujući na dnevnom nivou u neponovljivoj umetničkoj revoluciji. Avangardni umetnici koji su stvarali šezdesetih i sedamdesetih godina u SFRJ udruživali su se prema senzibilitetu i osećaju da će zajedno lakše savladati prepreke sistema, za razliku od avangardista između dva svetska rata, iza kojih su stajali manifesti i programska načela.

Ovim temama, objedinjujući bogatu umetničku scenu kritičkog usmerenja i izvan glavnog toka, bavi se istoričar umetnosti i pisac Nebojša Milenković u novom broju časopisa „Gradac”, nazvanom „Zbogom, avangardo! O jugoslovenskoj i novosadskoj umetničkoj avangardi (1968–1972)”. I zaista, priča o jugoslovenskoj avangardi iz ovog vremena, priča je i o progonima i sukobima sa službama bezbednosti, i unutarnjim sumnjama u vezi sa tim ko od saradnika „cinkari”....

„Naša produkcija postala je ’gradivo’ pomoću kojeg su kultur-policajci sticali poene pred partijskim forumima i penjali se na lestvici ljudske podlosti”, rekao je u jednom intervjuu Balint Sombati, teoretičar i hroničar grupe „Boš+Boš”.

Suština na koju Milenković odmah ukazuje jeste da je nova „umetnost sedamdesetih istinski poverovala u mogućnost sopstvene emancipacije i formativne promene iznutra”, a pod uticajem političke atmosfere, obeležene mirovnim pokretima, antinuklearnim marševima i aktivnim otporom hladnoratovskom militarizmu, borbom za ljudska, građanska i manjinska prava, kao i međunarodnim studentskim protestima iz 1968. godine, ali i idejama nemačkog umetnika Jozefa Bojsa, koji je propovedao demokratizaciju umetnosti, prevazilaženje fašističke traume i radikalne promene u društvu. U sličnom duhu, kako piše Milenković, mladi Jugosloveni, uz koje su stali njihovi profesori, umetnici i javne ličnosti, u Beogradu, Sarajevu, Zagrebu i Ljubljani, tražili su reforme, preispitivanje socijalizma u duhu parola: „Dok upravljaju amateri, stradaju proleteri”, „Dole crvena buržoazija”, „Protiv sve većeg bogaćenja pojedinaca na račun radničke klase– protiv nezaposlenosti koja tera naše radnike na rad u kapitalističke zemlje”(...). Posle Titovog priznanja navodnih grešaka, usledile su „zabrane bez zabrana”, progoni neistomišljenika, smenjivanje redakcije „Studenta” i prestanak izlaženja časopisa „Praksis”, otpuštanja univerzitetskih profesora, među kojima su bili Dragoljub Mićunović, Zagorka Golubović, Trivo Inđić, Đorđije Vuković i drugi.

Pre analize tadašnje avangardne jugoslovenske scene, Milenković ukazuje i na Brozovu politiku balansiranja između velikih sila i socijalizma sa ljudskim licem, na velike festivale, kao što su Bitef, Bemus, Fest, Beogradski džez festival, na SKC-ov „Aprilski susret proširenih medija”, ali i na Korčulansku letnju filozofsku školu (1963–1974), koja je okupljala najznačajnije svetske filozofe, poput Herberta Markuzea, Agneš Heler, Ernsta Bloha i drugih. To je bilo vreme osvajanja slobode i kroz kultni mjuzikl „Kosa”, čijem su izvođenju u Ateljeu 212 prisustvovali i autori originalne verzije.

„Pokret nove levice, opirući se represiji i otuđenju, insistira na tezi kako socijalizam ne može biti razdvojen od personalizma, afirmišući ideju reformskog socijalizma”, piše Milenković.

Novosadski profesor Miroslav Egerić objavio je krajem ’69. godine kritički tekst, inspirisan idejama Lešeka Kolakovskog, o tome šta je zaista staljinizam: „Staljinizam nije, kao što znate, samo Sibir, staljinizam je kad gori osuđuju bolje, kad tvorci sabranih istupanja i postavljanja osuđuju tvorce sabranih dela. Staljinizam je kad se traže žrtveni jarci, i još teže, kad se od njih zahteva lep i melodičan glas.”

U skladu sa tim, teoretičari i stvaraoci novih umetnosti teže demokratizaciji, koju ostvaruju u studentskim i omladinskim institucijama, od Beograda, Novog Sada, Zrenjanina, Subotice, Zagreba, Kranja, Ljubljane... Umetnost zadire u prostore nepoznatog, „zadobija karakteristike socijalnog alata” mladih ljudi. Umetnost prestaje da bude stvar elite i postaje akcija, umetnički rad, svaki čovek jeste ili može da bude umetnik, arhiva sopstvenih sećanja. Umetnost izlazi iz svojih okvira, postaje situacija, stvarajući trougao u kome su ključni umetnik, njegovo stvaranje i onaj koji posmatra.

Među primerima uspostavljanja ranog i novog umetničkog senzibiliteta Milenković navodi „performativne fluksus objekte” Leonida Šejke, medijska istraživanja Vladana Radovanovića, a među primerima rane performativne prakse u Novom Sadu navodi akcionističke intervencije u urbanom prostoru Bore Vitorca i Dragoljuba Pavlova, zatim i Bogdana Jovanovića i Branka Andrića. Tomislav Gotovac eksperimentiše u okviru andergraund filma i foto-performansa, a Slobodan Šijan svoj filmski eksperiment zasniva na suočenju gledaoca sa „ekstremnim životnim stanjima”. Oko beogradskog SKC-a okuplja se grupa koju su činili Raša Todosijević, Marina Abramović, Slobodan Era Milivojević, Neša Paripović, Zoran Popović i Gergelj Urkom. Pored Rešina Tucića, posebne neoavangardne pojave u Vojvodini su i umetnički bračni par Poznanović, Katalin Ladik, Atila Černik, Tibor Varadi, Oto Tolnai, Judita Šalgo, Vojislav Despotov i drugi.

Prvu novosadsku konceptualnu grupu „Kod” osnovali su 1970. godine Slobodan Tišma, Mirko Radojičić, Janez Kocijančić, Slavko Bogdanović i Miroslav Mandić, a priključili su im se Predrag Vranešević, Božidar i Vladimir Mandić, Ferenc Kiš-Jovak i Dušan Bijelić. Jedan projekat posvetili su Vujici Rešinu Tuciću, beskompromisnom polemičaru, a delovali su na polju prožimanja slike i teksta i prevazilaženja nametnutih ograničenja sredine. Slobodan Tišma je isticao da je njihov najveći problem bila komunikacija sa umetnicima koji su bili u vezi sa političarima...

Inače, u godini u kojoj je Novi Sad bio grad Evropska prestonica kulture, broj „Gradca” posvećen najpre njegovoj neoavangardi nije dobio finansijsku podršku gradske vlasti.