Lokomotiva rasta globalne ekonomije

Dragana Mitrović*

Put Si Đinpinga u Moskvu, prvi zvaničan put u inostranstvo pošto je po treći put izabran za predsednika države, i neskrivena srdačnost prema domaćinu, kao i podudarnost većine stavova i planova, ostavili su Zapad u stanju neverice i zbunjenosti. Mesecima pre ove posete „pravoveran” stav zapadnih ideologa i njihovih glasonoša bio je da su saradnički odnosi Moskve i Pekinga iznuđeni pritiskom SAD i opterećeni brojnim problemima, te da je Kina nezadovoljna ponašanjem Rusije, jer joj je ova, navodno, postala pravi kamen oko vrata. Posle šoka usledile su kritike iz Vašingtona i nove pretnje Kini, koja se usudila da ih ignoriše nastavivši da sprovodi aktivnu i nezavisnu politiku globalne sile.

Međutim, u isto vreme Peking je zatrpan i najavama poseta evropskih, azijskih i drugih lidera, koje pokazuju da su funkcionalni, a po mogućstvu konstruktivni i što bolji, odnosi s Kinom interes ogromne većine država. Kako je Kina uspela da postane jedan od najvažnijih globalnih centara moći i nosilac promena koje menjaju postojeći svet?

Kina je već nekoliko decenija lokomotiva rasta globalne ekonomije, čime daje odlučujući doprinos oporavku i konsolidaciji svetske privrede posle izbijanja svetske ekonomske krize 2008. godine. Naime, od kraja 1978, kada Kina pokreće reforme i otvara se, pa do izbijanja svetske ekonomske krize, njena ekonomija raste prosečno 9,8 procenata godišnje, u poređenju s rastom svetske ekonomije od 2,9 posto u istom periodu.

Njena uloga jezgra i okosnice globalnih lanaca snabdevanja naročito je pojačana od ulaska Narodne Republike Kine u Svetsku trgovinsku organizaciju (STO) decembra 2001. Do tog momenta već su sve najveće globalne kompanije preselile neki deo proizvodnje, ali i istraživačke centre, na teritoriju Kine, tragajući za nižim troškovima i većim profitima, koristeći prednosti politike „otvorenih vrata” koju reformatori u vrhu KP Kine pokreću krajem 1978, a koja im je omogućavala brojne pogodnosti.

Ono što svet najpre prepoznaje jeste ekonomski rast Kine kroz prisustvo njenih proizvoda širom planete. Iako kreće s niskih početnih pozicija i najpre postaje proizvođač jeftine i nekvalitetne odeće, obuće, igračaka, jednostavnih kućnih aparata i novogodišnje dekoracije, zbog obima svoje ekonomije, ona uzrasta na lestvici najvećih svetskih privreda prestižući etablirane visokorazvijene ekonomije: nemačku, zatim japansku, postavši druga po veličini ekonomija sveta, mereno nominalnim iznosom BDP-a. Vrednost njene ekonomije danas je preko 17 biliona američkih dolara, u poređenju sa iznosom iz 1978, kada je vredela oko 150 milijardi američkih dolara.

Međutim, struktura kineske ekonomije danas izgleda suštinski drugačije. Primarna proizvodnja se smanjila za oko 40 odsto, dok je sektor usluga narastao više no dvostruko. Ne samo da u njoj privatne firme dominiraju po broju, uvođenju inovacija, visokoj produktivnosti već je Kina postala najveći globalni proizvođač niza najnaprednijih tehnologija i proizvoda u koje su takvi delovi ugrađeni, poput električnih automobila, solarnih panela i tehnologije, baterija, veštačke inteligencije i interneta stvari, 5G instalacija i softvera, robotike i drugih. Njena privreda je u toj meri izmenjena da danas njome dominiraju tehnološki napredne grane i proizvođači, sposobni da budu konkurentni i na najuređenijim svetskim tržištima. Njene banke, investicioni fondovi, IKT korporacije, građevinske firme, čeličane, proizvođači automobila, pametnih telefona, računara, robota, lekova i drugih najnaprednijih proizvoda i usluga, medijske kuće, univerziteti, neki su od vodećih u svetu i globalno prisutni.

Nekada ozloglašena po rasipanju resursa i zagađenju životne sredine, Kina je danas globalni lider u instaliranim kapacitetima za prikupljanje obnovljive energije, koja čini već 43,5 odsto njenih ukupnih energetskih potencijala. S druge strane, ona je najveći globalni potrošač fosilne energije, koji se još uvek oslanja dominantno na proizvodnju i potrošnju uglja. Međutim, gledajući po glavi stanovnika, kineska potrošnja je na nivou trećine prosečne svetske. Njen ambiciozni program prelaska na „čistu” i obnovljivu energiju pun je izazova zbog visokih troškova i potrebe pažljivog odmeravanja brzine prelaska na nove izvore, ali on nudi i ogroman prostor za rast i tehnološko unapređivanje kineske ekonomije i modernih, naročito „pametnih gradova”, kao i međunarodnu saradnju u ovim oblastima. Jednako važi i za digitalizaciju ekonomije.

Tokom prvih trideset i pet godina svojih reformi Kina beleži najbrži kontinuirani ekonomski rast u zabeleženoj ekonomskoj istoriji i kroz taj brzi rast sprovodi industrijalizaciju i modernizaciju ekonomije, njenu komercijalizaciju, uz istovremenu urbanizaciju, kroz proces za koji je zapadnom svetu trebalo oko stotinu pedeset godina. Naravno, brzina je Kini donela potrebne rezultate koji su omogućavali domaću uposlenost, rast prihoda i životnog standarda, preobražaj i poboljšanje kvaliteta života njenih građana neuporedivno po uspešnosti sa bilo kojim periodom u njenoj nekoliko hiljada godina dugoj istoriji. Ona je izbavila iz apsolutnog siromaštva preko 260 miliona svojih građana, iz siromaštva preko 800 miliona, da bi 2021, na stogodišnjicu osnivanja KP, proglasila pobedu nad siromaštvom, kao jedan od ciljeva strategije kineskog sna. Danas je Kina sa milijardu i 400 miliona stanovnika država sa 12.741 američkim dolarom vrednosti BDP-a po glavi stanovnika, što je čini državom s visokim srednjim nivoom prihoda. Zapravo, samo su kovid i mere zatvaranja onemogućile Kini da već protekle godine dostigne granicu od 13.205 američkih dolara, koju je Svetska banka odredila kao onu koja definiše zemlje s visokim nivoom prihoda. Koliko je ovo bio kolosalan poduhvat govori i podatak da je na početku reformi, 1978. godine, kineski BDP po glavi stanovnika iznosio samo 156 američkih dolara. Zbog ovih neuporedivih rezultata kineski model ekonomskog rasta i razvoja izuzetno je privlačan najvećem broju zemalja Juga i zemalja u usponu.

Deo ovog složenog preobražaja kineske ekonomije i društva jeste i proces urbanizacije, kroz neprekidno doseljavanje radne snage sa sela u stare i nove gradove, pa od 2016. godine, prvi put u dugoj kineskoj istoriji, većina stanovnika ove zemlje živi u gradovima.

No, ovaj rast, upravo zbog svoje brzine, stvorio je i mnogo problema, produbio ili doveo do novih neravnoteža – između industrijalizovanog jugoistoka, oslonjenog na mora i razmenu sa svetom i zapada zemlje, bogatog resursima i etničkim tenzijama. Između grada i sela, nivoa prihoda i uslova za život na selu i u gradskim sredinama i naročito, između bogatih, koji postaju najbrojniji svetski milijarderi i onih kojima je pripao znatno manji deo novostvorenog bogatstva. Politika „jedan par – jedno dete” pokazala se tragičnom greškom, čija cena se tek plaća.

Potreba za visokim rastom i obezbeđivanjem novih radnih mesta dovela je i do predimenzioniranog razvoja građevinskog sektora finansiranog lošim kreditima, koji je postao opasnost za čitavu ekonomiju, što je uzrokovalo drastične mere države i finansijske sankcije ovom sektoru. Teški udari pandemije, zatvaranja i politike nulte tolerancije prema kovidu 19, čiji su finansijski teret morale snositi lokalne administrativne jedinice, doveo ih je na rub bankrotstva i do kresanja socijalnih i prava zdravstvene zaštite stanovnika, koji su pak reagovali protestnim izlaskom na ulice. Slične reakcije izazvala je najava reforme penzionog sistema i namera da se radni vek produži. Ovo su pokazatelji složenosti kineskih reformi, brojnih izazova i problema koji su sve složeniji u drastično pogoršanom međunarodnom okruženju.

Od početka procesa „socijalističke modernizacije” izvoz je „vukao” rast kineske ekonomije, da bi posle ulaska u STO i neuporedivo boljeg pristupa globalnom tržištu, Kina postala prava proizvođačka i trgovačka supersila, najveći proizvođač čelika (57 odsto ukupne svetske proizvodnje potiče iz Kine), cementa, porcelana, stakla, baterija i čitavog dugog niza proizvoda i usluga kojima dominiraju kineske kompanije. Danas je Kina najveći svetski izvoznik i drugi najveći uvoznik. Za preko 130 zemalja, od najvećih do najmanjih, geografski udaljenih ili susednih, ona je najveći trgovinski partner. Sa ogromnom većinom njih Kina beleži velike suficite, što je dovelo i do izuzetno visokih kineskih deviznih rezervi, jačanja uloge juana, da bi kineska valuta 2016. postala i deo korpe valuta MMF-a koje se koriste kao denominator. Međutim, trgovinski suficit, naročito u odnosima s drugim velikim trgovačkim silama, čest je uzrok sporenja među njima i političkih i ekonomskih pritisaka na Kinu, dok manje i ne tako konkurentne ekonomije imaju strah od velikih deficita u trgovini s Kinom. Preterano oslanjanje na izvoz kao motor rasta, ali i uvoz visoke tehnologije, čini je zavisnom i ranjivom. Zbog toga Kina nastoji da domaća potrošnja preuzme ulogu motora ekonomije, te da postane što više samodovoljna u visokoj tehnologiji, što je još teže učiniti u uslovima postpandemije i tehnološkog rata koji protiv nje vode SAD.

Veliki viškovi ostvareni u trgovini omogućili su i ujedno nametnuli Kini potrebu investiranja i ulaganja u strana finansijska tržišta i realne ekonomije. Kina je posle Japana najveći kupac državnih obveznica SAD, iako je njihovo posedovanje smanjila za trećinu u poslednjih nekoliko godina, tokom pogoršavanja međusobnih odnosa i trgovinskog i tehnološkog rata koji SAD vode protiv Kine, kao i nakon uvođenja sankcija Rusiji i otimanja ruske imovine na Zapadu. Postala je i globalni investitor sa 12.000 projekata u 172 zemlje, vrednih ukupno 613 mrd američkih dolara, što je čini najvećim ili jednim od najvećih globalnih investitora ili kreditora. Zahvaljujući ovakvim aktivnostima Kine, i naročito njenoj inicijativi „Pojas i put”, mnogi delovi planete, mnoge države i narodi „osuđeni” na siromaštvo i zaborav promenili su svoju ekonomsku realnost i svoj ekonomski i politički značaj danas, ali i za ubuduće. Do ove godine, 147 zemalja sa svih kontinenata sem Severne Amerike, ali i svih nivoa prihoda, priključilo se ovoj inicijativi videvši u njoj dobar okvir za saradnju. S druge strane, SAD i većina njenih saveznika vide u njoj nastojanje Kine da promeni postojeći poredak, što smatraju lošim, kao i njen pokušaj da proširi svoj „autoritarni” politički model na druge zemlje i utera ih u „dužničko ropstvo”. Ovakvi antikineski narativi dostigli su zabrinjavajuće razmere i već su se pretočili u političke odluke, vojne saveze, tehnološki i trgovinski rat protiv Kine, po nekima i „novi hladni rat” između Kine i Zapada.

Kina nastoji da internacionalizuje svoju valutu u daleko većoj meri no što je njeno sadašnje učešće kao međunarodne rezervne valute od oko 2,8 odsto, što znači da je na petom mestu po zastupljenosti, dok finansijske i druge sankcije nametnute Rusiji od 2014, a naročito od početka rata u Ukrajini, ubrzavaju ovo nastojanje. Kinesko-ruska trgovina se već dvotrećinski odvija preko bartera, u rubljama i juanima, dok trgovina u juanima počinje da odlikuje i trgovinu sa Iranom, Saudijskom Arabijom i drugim energentskim silama. Kineske ambicije da se juan, ali i druge nacionalne valute zemalja članica BRIKS-a koriste za međusobna plaćanja stvaraju novu realnost u globalnoj monetarnoj ravni i deo su procesa „dedolarizacije”. Ovo znači da pomenute zemlje žele da preduprede ili izbegnu mogućnost ponavljanja zloupotrebe dominantne pozicije dolara od strane vlasti SAD, kada ove arbitrarno uvode sankcije određenim državama iz ideoloških, političkih ili strateških razloga. Međutim, budući da su kretanja kapitala pod čvrstom kontrolom kineskih monetarnih vlasti, teško da ovo ograničenje može da se brzo i lako prevaziđe.

No, to ipak neće umanjiti nastojanja ove grupacije i zemalja koje žele da se priključe BRIKS-u ili Šangajskoj organizaciji za saradnju ili da s njima blisko sarađuju, da u proces uđu još odlučnije i nastave s njegovim sprovođenjem. Moć da inicira ovakve procese, i da ih zajedno s Rusijom, Indijom, Brazilom, Južnom Afrikom i drugim ekonomijama u razvoju pokrene i sprovodi, čini Kinu izuzetno važnom u očima ovih država. Pozivanje Kine na multipolarni svet, pravedniji i demokratičniji međunarodni poredak nailazi na dobar odjek širom planete, među državama koje su morale prihvatiti pravila postavljena od nekadašnjih kolonijalnih sila i posleratnog hegemona kako bi obezbedile bezbednost i što bolji položaj u tom poretku. U tom nastojanju morale su da prihvataju i tuđe vrednosti, tradiciju i ideologiju i odriču se svojih kako bi postali prihvatljivi partneri. Novi poredak, koji Kina pak promoviše, od njih traži da se okrenu ka saradnji, miru i zajedničkom nastojanju da promene svet u okolnostima „promena koje se dešavaju jednom u stotinu godina”, kako je u Moskvi nedavno rekao kineski predsednik Si, ali i mnogo puta ranije.

*profesorka FPN-a, osnivač i direktorka Instituta za azijske studije