Diplomatske bravure patrijarha Pajsija

Obnovom Pećke patrijaršije, 1557. godine, patrijarh je postao i srpski „miletbaša” (etnarh, vođa naroda) u Osmanskom carstvu, sa velikim ovlašćenjima i pravima u crkvenim, administrativnim, sudskim, građansko-pravnim i drugim unutarsrpskim relacijama.

„Patrijarh je putovao sa ’velikim sjajem’, a policijsko obezbeđenje osiguravali su mu janjičari. Konj i sedlo bili su mu dostojno okićeni, a o sedlu visio je mali topuz kao simbol od sultana dobivene vlasti” (Dušan Kašić, SPC 1219–1969).

Akt Mehmed paše Sokolovića o restauraciji srpske patrijaršije, značajni srpski istoričari kvalifikovali su kao svojevrsnu rekonstrukciju srpske državnosti (prema Đoki Slijepčeviću: Istorija SPC, Minhen, 1962).

J. Radonić ocenjuje da je stvorena „država u državi”, N. Radojčić da se radilo o „sveštenovojničkoj” državi, a M. Pavlović da je, u svesti narodnih masa došlo do stvaranja „srpske vere” i njenog srastanja sa „srpskom nacionalnošću”.

Bez Pećke patrijaršije „srpski narod se, tokom 16. i 17. veka, ne bi pojavljivao kao politički činilac niti bi u ideologiji srpskog naroda za sve to vreme bila sačuvana tako živa svest o prošlosti” (Olga Zirojević, Srbija pod turskom vlašću 1459–1804).

Posle stolovanja četvorice prvosveštenika iz loze Sokolovića (1557–1589) i kratkih mandata patrijaraha Jeroteja i Filipa, na pećkom tronu ustoličen je 1592. Jovan Prvi Kantul, koji napušta politiku oslanjanja na Portu, okreće se evropskom Zapadu (Rimskoj kuriji, Austrijskoj imperiji, Mlecima i Španiji) i jedini ne održava veze sa ruskom crkvom.

Ovaj zaokret u „spoljnoj politici”, podstaknut je „strahovitim” turskim porazom kod Siska 1593. godine, dve decenije posle osmanlijske kalvarije kod Lepanta (1571), što je bio novi psihološki udar hrišćanskog optimizma koji je „odjeknuo” u celoj Evropi i probudio nadu u slamanje turske najezde.

Taj rezon poneo je i Kantula, hraneći mu iluziju o doktrinarnim, „krstaškim” motivima i ciljevima Zapada, što će ga dovesti na turska vešala u Carigradu, 14. oktobra 1613.

Igrajući samo na jednu kartu, verujući najvećim katoličkim silama, čak dve godine posle primirja, odnosno kraja Sisačkog rata, Jovan i okupljeni Srbi na saboru u manastiru Morači povlače očajnički potez „birajući” za „kralja Srbije” savojskog vojvodu Karla Emanuela Prvog.

Tokom banatskog ustanka, planulog posle sisačkog kraha turske ordije, koji su predvodili sveštenici i vršački vladika Teodor, turski vojskovođa Sinan paša pribegava neviđenom činu odmazde, izmeštajući mošti Svetog Save iz Mileševe i spaljujući ih 1594. na Vračaru, što je bio potez bez presedana i pandana u celoj osmanskoj istoriji.

Posle katastrofalnog avanturizma i simboličkog obezglavljivanja, kao da je samo lukavstvo istorijskog uma posadilo na pećki tron energičnog i mudrog Pajsija Janjevca, maestra diplomatskog žongliranja, koji će patrijaršijom upravljati ceo jedan Hristov vek (1614–1647).

Za sobom je ostavio „značajno književno delo” posvećeno dvojici nemanjićkih vladara, Stefanu Prvovenčanom i caru Urošu, kojima je napisao službu i žitije, tako da je Pajsije „tvorac njihovog kulta”, kao i „možda” kulta Stefana Štiljanovića (navodi po O. Zirojević).

Temeljni, politički uslov Pajsijevih obnoviteljskih pregnuća bila je lojalnost osmanskom poretku: „Njegova nacionalna politika bila je trezvena i realistička, jer i crkvi i narodu pokušava da povrati mir i bezbednost” (O. Zirojević).

Ali, njegov modus vivendi sa Portom nije mu smetao da nastavi komunikaciju sa Rimskom kurijom i Ruskom imperijom, koje je tretirao kao alternativne političke oslonce i, ništa manje, kao moćne trezore koji bi mogli pomoći pećkom budžetu, sklonom bankrotu.

Ruski car Mihailo Fedorovič isplatio je Pajsijevim izaslanicima izvesnu novčanu pomoć sredinom 1641. Međutim, Pajsije 1643. šalje po milostinju nove delegate, koji kukaju da je patrijarh upao u dug od devet hiljada groša. Pogranični ruski starešina ne pušta ih u Moskvu, odakle stiže naređenje da se vrate kući pošto im je uručen trošak za povratak. Posle pregovora o uniji 1642. u Peći, između papskog misionara F. Leonardija i Pajsija, patrijarh šalje papi „sinodsko pismo” u kojem obrazlaže svoje dogmatske stavove, tražeći „materijalnu pomoć”. Papa Inoćentije Deseti mu odgovara: „Što se tiče potreba Pećke patrijaršije o njima će Kongregacija (za propagandu vere) u svoje vreme povesti računa” (Jovan Radonić, Rimska kurija… 1950).

Pajsije je morao da gasi požare i na trećem frontu. Tokom boravka u Carigradu, 1641/1642. godine, sprečio je nameru Ohridske arhiepiskopije da sebi potčini Pećku patrijaršiju i izdejstvovao da se pećkom manastiru, sedištu patrijaršije, „vrati veći deo imanja koje su Turci i rđavi hrišćani zauzeli” (Radonić).

Pajsije je, dakle, igrao mučnu, političku pozicionu igru između tri imperije (Osmanlija, Rusa i papske države, tada u ekspanziji), odnosno u trouglu tzv. tri Rima (Rimske kurije, Carigradske i Moskovske patrijaršije).

Zgodna ilustracija Pajsijevih diplomatskih bravura su njegove dosetke, moglo bi se reći i sofizmi, kojima je pokušavao da ispegla dva najveća dogmatska spora između katoličanstva i pravoslavlja: papski primat i ishođenje Svetog duha.

U pomenutom sinodskom pismu on po pitanju ishođenja Svetog duha iznosi stav koji bi se „mogao tumačiti kao neko popuštanje” (Radonić). Po katoličkom dogmatu, Sveti duh ishodi ne samo od Oca (Gospoda), što je aksiom pravoslavlja, već „i od Sina” (Hrista), tzv. Filioque.

Pajsije piše Kuriji: „Da ne mislite vi, braćo Latini, da mi ne priznajemo da je Duh sveti i Očev i Sinovljev. Da ne da Bog! Jer Duh sveti je Očev i Sinovljev, ali od Oca Sinom izlazi” (prema sajtu Radija „Svetigora”). Odnosno: Duh sveti na Sinu „počiva” i kroz Sina se objavljuje svetu.

Janjevac, u istom maniru, priznaje papi primat, ali kao primatum honoris, dakle kao primat časti, a ne prvenstvo vlasti u hrišćanskoj vaseljeni. Kao usput, kaže da će pećki patrijarh pominjati papu u Pomeniku, ali ne kao vrhovnog hrišćanskog poglavara, već kao „ktitora”, darodavca pećkog manastira.