Svetli putevi filmske muzike

U toku je godina značajnih filmskih datuma – ulazak u devetu deceniju zvučnog filma i stogodišnjica premijere ostvarenja „Ubistvo vojvode od Gisa” za koje je Sen San komponovao muziku. Upotreba savremene filmske muzike i njena uloga u sagledavanju filma kao umetničke celine neka su od pitanja koja se nameću sa početkom 21. veka, koji donosi i nove audio-vizuelne mogućnosti, proširene nezaustavljivim tehnološkim napretkom. Upravo završena tribina o filmskoj muzici, koja je održana od 10. do 12. novembra u Beogradu u organizaciji „Muzičkog informativnog centra Srbije”, pokušala je da pronađe neke odgovore.

Tokom pojave filma u poslednjim godinama devetnaestog veka niko nije mogao da predvidi kakvu i koliku će ulogu muzika imati u njemu. Sve do dvadesetih godina prošlog veka film se, zapravo, smatrao „jeftinom” umetnošću i zabavom za mase, tako da su mnogi tadašnji kritičari odbijali da uopšte pišu o njemu.

Film konačno pridobija veću pažnju intelektualnih krugova sa pojavom rediteljskih veličina vizionarske lucidnosti poput Sergeja Mihajloviča Ejzenštajna ili Frica Langa. I pre pojave zvučnog filma, muzika je, bez obzira na to kako su je pojedini reditelji doživljavali, predstavljala jednu od okosnica filmske ekspresije, uprkos sindromu pratećeg aspekta. Zvučni film nesvesno donosi konačan „brak” muzike i filma. Upoznati sa neverovatnom moći zvuka i muzike, veliki reditelji, kompozitori, aranžeri zvuka tokom tridesetih, četrdesetih i pedesetih godina prošlog veka poradili su na audio-vizuelnoj koherentnosti, nesvesno stvarajući neke od najvećih filmskih hitova. Poslednjih četrdeset godina filmska muzika postaje jedna od najvećih inspiracija i nepresušan povod za stvaranje kvalitetnih ostvarenja dugog metra.

Muzikolozi i filmski stvaraoci koji su učestvovali na trodnevnoj tribini pozabavili su se funkcionalnim svojstvima muzike u filmu, ideološkom pozadinom i estetskim posledicama česte prakse koja muziku i dalje tretira kao dodatak filmu i kojoj se pažnja posvećuje tek u fazi postprodukcije. Ali, saglasili su se da je ohrabrujući podatak da ogroman broj savremenih sineasta vidi muziku i zvuk kao jednu od najznačajnijih komponenti filma, u pojedinim primerima i kao osnovnu. Razdvajanje video i audio segmenata filma praktično je u potpunosti izgubilo značaj i svaki smisao.

Muzikolog Danijela Kulezić-Vilson, koja je ujedno imala ulogu centralnog predavača tokom tri večeri, istakla je da je dobro to što se u svetskom, donekle i u domaćem filmu sve više oseća kreativna individualnost muzičkih stvaralaca, na izbalansiran način uklopljena u celinu.

– Najbolji primeri upotrebe filmske muzike ogledaju se u tome da nje same u filmu ne bude previše, da previše ne guši gledaoca.

Upitana za eventualna stremljenja u filmskoj muzici, Vilsonova dodaje da je to teško predvideti, ali da je svakako jedan od smerova i sadašnji trend takozvanog autorskog saundtreka koji promovišu reditelji poput Kventina Tarantina, Sofije Kopole ili Vesa Andersona.

– Razlozi „autorskog saundtreka” su višestruki, od unapred poznate muzičke podloge koja umnogome pomaže reditelju, do tehničkih i finansijskih momenata. Smatram da su neki od ključnih aspekata budućeg puta filmske muzike u odnosu zvuka, muzike, ali i tišine – navodi Vilsonova.

Jedan od učesnika tribine bio je i Roland Vajs, autor našeg porekla, dizajner zvuka po profesiji, koji već dugo radi u svetu filma. Sarađivao je sa takvim rediteljskim imenima kao što su Sem Mendez, Lase Halstrom, Ang Li, Ričard Linklater, Džim Džarmuš, i učestvovao u ostvarenju nekih od najboljih filmova današnjice, poput „Požuda, oprez”, „Kazanova”, „Broken Flowers”, „Jarhead”... Prisutan je i u domaćoj kinematografiji. Pomenimo samo filmove „Na lepom plavom Dunavu” Darka Bajića i „ Turneju” Gorana Markovića.

Na pitanje da li se može napraviti neka paralela između domaće i svetske filmske produkcije i upotrebe muzike, Vajs kaže da se granice pomeraju i da se sve manje osećaju razlike, kako u tehničkom, tako i u estetskom smislu.

– Poimanja savremene muzike i njeno pozicioniranje u film je nešto na šta domaći autori sve više obraćaju pažnju. Ono što bi moglo predstavljati nedostatak domaće kinematografije jeste povremeni manjak univerzalnosti u idejama samih filmova, što posredno može da sputa i domete filmske muzike – ističe Vajs i dodaje da se rad sa inostranim rediteljima ne razlikuju mnogo od saradnje sa domaćim autorima.

Pozitivno je to što mi mnogi reditelji, iako je njihova reč poslednja, daju veliku slobodu u odlučivanju i često pitaju za savet i mišljenje, kako bi upotpunili i zaokružili muzičku formu filma, zaključuje Roland Vajs.