SAD napuštaju ulogu svetskog policajca

Bela kuća je 4. decembra 2025. godine objavila novu Nacionalnu strategiju bezbednosti Sjedinjenih Američkih Država za 2025. godinu (National Security Strategy, NSS), koju je potpisao predsednik Donald Tramp. Ovaj dokument od 33 strane predstavlja značajno preoblikovanje američke spoljne politike, sa fokusom na "America First" doktrinu, neintervencionizam i prioritet domaćoj bezbednosti  umesto uloge svetskog policajca u  globalnom "širenju demokratije" . Strategija označava oštar raskid sa prethodnim pristupima, uključujući Trampov dokument iz 2017. i Bajdenov iz 2022, naglašavajući ekonomsku profitabilnost, smanjenje migracija i kritiku saveznika.

Koje su najvažnijih novosti i promjene, baziranih na ključnim sekcijama dokumenta i analizama:

1. Prioritet Zapadnoj hemisferi i "Trumpova prirodna posledica  Monro doktrine":  

Strategija uvodi "Trampov prirodni nastavak" Monro doktrini (iz 1823.), pozivajući na jačanje američke vojne prisutnosti u Zapadnoj hemisferi (Latinska Amerika i Karibi) radi borbe protiv migracija, narko-kartela i uticaja Kine i Rusije. Predlaže veću ulogu Obalne straže i mornarice, uključujući "upotrebu smrtonosne sile" gde je potrebno. Ovo je označeno kao "primarni element nacionalne bezbednosti" za zaštitu američkog tla, sa manjim fokusom na Bliski istok i Afriku.

2. Oštra kritika Evrope i "civilizacijski pad":  

Dokument opisuje Evropu kao zemlju u "civilizacijskom padu" zbog masovne migracije, pada nataliteta, cenzure slobodnog govora i gubitka nacionalnog identiteta, upozoravajući da bi mogla postati "neprepoznatljiva za 20 godina ili manje". Poziva na "podršku otpora" u Evropi i sumnju u njenu pouzdanost kao saveznika, sa fokusom na završetak rata u Ukrajini kroz poboljšanje odnosa sa Rusijom, umesto direktne konfrontacije.

3. Ublažavanja stava prema Kini i Rusiji, fokus na ekonomsku korist:  

Za razliku od prethodnih strategija, Kina više nije označena kao "egzistencijalna pretnja", već kao partner za "međusobno korisne ekonomske odnose" sa naglaskom na reciprocitet i smanjenje zavisnosti (cilj: rast ekonomije sa 30 na 40 biliona dolara do 2030-ih). Rusija se tretira blaže, sa naglaskom na pregovore umesto sankcija. Dokument izbegava osuđivanje autoritarnih režima, videći ih kao izvore investicija umesto moralnih izazova.

4. Non-intervencionizam i "završetak ere masovne migracije":  

Strategija odbacuje "stalnu američku dominaciju svetom" nakon Hladnog rata, davajući prioritet domaćoj bezbjednosti (uključujući granice) umesto širenja demokratije. Bliski istok se vidi kao region za investicije, a ne strateški prioritet. Naglašava se "era masovne migracije je završena", što bi moglo povećati inflaciju kroz smanjenje jeftine radne snage.

5. Unutrašnje mere i ekonomski nacionalizam:  

Dokument uključuje "civilizacijski realizam" i "tvrdu suverenost", sa fokusom na borbu protiv "unutrašnje subverzije" kroz restrukturiranje federalnih agencija (npr. ukidanje sindikalnih prava za bezbednosne institucije). U Aziji se traži veće opterećenje saveznika (kao Japan i Južna Koreja) za odvraćanje Kine od Tajvana, uz ekonomski nacionalizam.

Ova strategija je izazvala kontroverze: evropski lideri je nazivaju "ekstremno desničarskom", dok je pohvaljena od strane "America First" pristalica kao realistički pristup. 

Dokument, koji nastoji da promoviše "America First" doktrinu, optužuje EU za podrivanje evropske stabilnosti kroz politike koje dovode do "civilizacijskog brisanja" (civilizational erasure). Ova kritika je deo šireg poglavlja o Evropi, gde se naglašava da ekonomski pad nije najveći problem, već dublje "civilizacijske" promene.

Podrivanje političke slobode i suverenosti:  

Strategija optužuje EU i druge transnacionalne institucije da "podrivaju političku slobodu i suverenost" (undermine political liberty and sovereignty). To se odnosi na navodnu centralizaciju moći u Briselu, koja ograničava nacionalne vlade i dovodi do "suprotstavljanja demokratskim procesima". Dokument navodi da evropske vlade, posebno u kontekstu rata u Ukrajini, ignorišu volju većine građana koja želi mir, kroz "cenzuru i suzbijanje političke opozicije" (censorship of free speech and suppression of political opposition).

Migracione politike i demografske promene:  

EU se kritkuje zbog "migracionih politika koje transformišu kontinent i stvaraju sukobe" (migration policies that are transforming the continent and creating strife). Dokument upozorava da će, zbog masovne migracije i pada nataliteta (cratering birthrates), "članice NATO-a u narednim decenijama postati pretežno neevropske" (certain NATO members will become majority non-European). Ovo se povezuje sa teorijom "velike zamene" (great replacement), gde se predviđa da Evropa "neće biti prepoznatljiva za 20 godina ili manje" (the continent will be unrecognizable in 20 years or less), dovodeći do "civilizacijskog istrebljenja" (civilizational erasure).

Gubitak nacionalnog identiteta i samopouzdanja:  

Kritika se fokusira na "gubitak nacionalnih identiteta i samopouzdanja" (loss of national identities and self-confidence), uz optužbe za ekonomsku stagnaciju (pad globalnog BDP udela Evrope sa 25% 1990. na 14% danas) zbog "nacionalnih i transnacionalnih regulativa koje podrivaju kreativnost i predusretljivost" (regulations that undermine creativity and industriousness). Strategija vidi EU kao krivca za ovo, pozivajući na "gajenje otpora" (cultivating resistance) unutar evropskih zemalja protiv trenutne "putanje" EU, što uključuje podršku desničarskim suverenističkim snagama.

Nepouzdanost kao saveznika i NATO:  

Evropa se opisuje kao slabi saveznik zbog ovih problema, sa sumnjama da "neke evropske zemlje neće imati dovoljno jake ekonomije i vojske da ostanu pouzdani saveznici" (certain European countries will have economies and militaries strong enough to remain reliable allies). Dokument zahteva veće troškove odbrane (cilj 5% BDP-a , optužujući Evropu za "besplatno vožnju" (free-riding) na američkom trošku. Takođe, poziva na kraj percepcije NATO-a kao "stalno širećeg saveza" (perpetually expanding alliance), dovodeći u pitanje budućnost alijanse ako se demografske promene nastave.

Ova kritika je izazvala žestoke reakcije u Evropi: nemački ministar spoljnih poslova Johan Vaderpul je izjavio da Nemačka "ne treba američke savete" o slobodi govora, dok evropski analitičari upozoravaju da dokument podržava "ruske saveznike u Evropi" i da označava kraj transatlantskog partnerstva baziranog na liberalnim vrednostima. Strategija vidi cilj u "pomoći Evropi da ispravi svoju trenutnu putanju" (help Europe correct its current trajectory), ali kroz američke interese, uključujući otvaranje evropskih tržišta za američke proizvode i jačanje Istočne i Južne Evrope.

Koncept "Mir kroz snagu"

U novoj Nacionalnoj strategiji bezbednosti Sjedinjenih Američkih Drzava , termin "politika mira" . nije eksplicitno korišćen, ali se koncept duboko provlači kroz dokument pod okriljem doktrine "Mira kroz snagu" (Peace Through Strength). Ovo predstavlja pragmatičan, neintervencionistički pristup američkoj spoljnoj politici, gde se mir postiže kroz diplomatske pregovore, ekonomski pritisak i vojnu odvraćajuću moć, umesto kroz "beskonačne ratove" ili širenje demokratije. Predsednik  Tramp se u dokumentu naziva "Predsednik mira" (The President of Peace), naglašavajući da je u prvih osam meseci svog drugog mandata uspeo da reši osam sukoba širom sveta kroz "nekonvencionalnu diplomatiju, američku vojnu moć i ekonomski uticaj".

Evo ključnih elemenata doktrine "puta mira" u Strategiji:

• Definicija i osnovni principi:  

"Put mira" je strateški cilj koji prioritetizuje završetak regionalnih sukoba pre nego što eskaliraju u globalne ratove koji bi ugrozili američke interese (npr. ekonomsku stabilnost, energetsku zavisnost ili nuklearne rizike). To nije idealistički pristup, već  realističan – fokusiran na pregovore i ravnotežu snaga. Dokument navodi: "Zaustavljanje regionalnih sukoba pre nego što eskaliraju u globalne ratove... je dostojno pažnje vrhovnog komandanta i prioritet ove administracije." Cilj je "prestrojavanje kroz mir" (Realignment Through Peace), gdje se mir koristi za jačanje američkog uticaja, otvaranje tržišta i smanjenje troškova za SAD.

• Primena na Evropu i Ukrajinu:  

 U evropskom kontekstu, "put mira" znači hitne  pregovore za završetak neprijateljstava u Ukrajini (expeditious cessation of hostilities), što bi stabilizovalo evropske ekonomije, sprečilo eskalaciju i omogućilo rekonstrukciju Ukrajine kao "funkcionalne države". Ovo se vidi kao "ključni interes" SAD, jer rat povećava evropsku zavisnost od Rusije i Kine (npr. Nemačka i ruski gas). Strategija poziva Evropu da preuzme primarnu odgovornost za odbranu (cilj: 5% BDP-a , dok SAD podržavaju "gajenje otpora" protiv "civilizacijskog brisanja" kroz migracije i pad nataliteta. Mir sa Rusijom bi "vratio stratešku stabilnost" i sprečio rusku dominaciju u Evropi.

• Odnosi sa Rusijom i globalnim implikacijama:  

Prema Rusiji, "put mira" podrazumeva pregovore umesto sankcija, priznajući njenu nuklearnu moć i potrebu za "strateškom stabilnošću" posle Ukrajine. Dokument upozorava da ratovi mogu "dovesti do globalnih sukoba koji ugrožavaju čitave kontinente", pa se mir postiže kroz balans snaga. Globalno, ovo se primenjuje na Bliski istok (proširenje Abrahamskih sporazuma, završetak rata u Gazi), Aziju (sprečavanje sukoba oko Tajvana kroz savezničko opterećenje) i Afriku (npr. mir između DR Kongo i Ruande kroz investicije, ne pomoć). Primeri Trampovih uspeha uključuju pregovore između Kambodže i Tajlanda, privremenih vlasti u Prištini i Srbije, Pakistana i Indije, te Izraela i Irana.

Razlike od prethodnih strategija i kritike:  

Za razliku od Bajdenovoh fokusa na "demokratiji protiv autokratije", ovaj "put mira" je "America First" – non-intervencionistički, ekonomski profitabilan i sumnjičav prema saveznikima koji "voze besplatno". Kritičari (npr. evropski lideri) vide ga kao podršku ruskim interesima i slabljenje NATO-a, ali dokument ga predstavlja kao spasonosan. "Sprečavanje sveta u plamenu gde ratovi stižu do naših obala."

Ovaj koncept je srž Trampove vizije: mir nije svrha sama po sebi, već alat za američku snagu i prosperitet. 

Dokument prestavlja povratak SAD na Monrovu doktrinu iz 1823 koja se protivi intervencijama u drugim zemljama kao i prestanak doktrine "Američkog veka" koji je 21. vek planirao kao vek globalne dominacije SAD milom ili silom.

Dokument najavljuje početak nove ere u međunarodnim odnosima i zemljotres na geopolitčkom i geostrateškom planu. Zemlje regiona moraju ponovo da vrednuju svoje aspiracije na članstvo u EU kojoj se prema ovom dokumentu ne predviđa sjajna budućnost . Ako doktrina "gajenja otpora" prema altuelnoj politici EU prema ratu u Ukrajini, migracijama i zameni stanovništa , bude primenjena u praksi američke spoljne politike, za očekivati je slabljenje značaja i uticaja EU administracije i snaženje suverenističkih pokreta u zemljama članicama EU, što bi trebalo da ima i uticaja na geopolitičke promene prioriteta državnih politika zemalja u regionu.

*autor je lider Pokreta za promjene