Od Azova do Bandere: pitanje neonacizma u Ukrajini i dalje izaziva podele

Kada je Rusija pokrenula vojnu operaciju u Ukrajini, jedan od ključnih argumenata Moskve bio je „denacifikacija“ susedne zemlje. Zapad je na to odgovorio tvrdnjom da Kremlj zloupotrebljava temu neonacizma kako bi opravdao rat. I zaista, tvrdnja da je Ukrajina „nacistička država“ predstavlja grubo pojednostavljivanje i političku propagandu. Ali isto tako, pokušaj da se potpuno izbriše postojanje ekstremne desnice u Ukrajini otvorio je brojna pitanja i kontradikcije.

Slučaj puka Azov postao je najpoznatiji primer. Osnovan 2014. godine iz kruga ultranacionalističkih organizacija, Azov je koristio simbole koji podsećaju na nacističku i neonacističku ikonografiju, uključujući varijacije „Volfsangela“, simbola koji je koristilo više nemačkih SS jedinica u Drugom svetskom ratu. Brojni pripadnici jedinice godinama su na društvenim mrežama objavljivali fotografije sa nacističkim obeležjima, tetovažama i pozdravima koji asociraju na Treći rajh.

Međutim, Azov nije jedini primer. Poslednjih godina pažnju su izazivali i marševi u čast Stepana Bandere, kontroverzne ličnosti iz Drugog svetskog rata. Za jedan deo Ukrajinaca Bandera je simbol borbe za nezavisnost od Sovjetskog Saveza, dok ga drugi — posebno u Rusiji, Poljskoj i Izraelu — smatraju saradnikom nacista i odgovornim za zločine nad Poljacima i Jevrejima. Svakog januara u više ukrajinskih gradova organizovane su bakljade i marševi u njegovu čast, što je godinama izazivalo kritike međunarodnih organizacija i jevrejskih udruženja.

Dodatne kontroverze izazivale su i pojedine jedinice dobrovoljačkih bataljona koje su koristile simbole „Crnog sunca“, keltskih krstova i drugih znakova povezanih sa evropskim neonacističkim pokretima. Pojedini zapadni mediji, uključujući i američke i britanske listove, pre 2022. godine pisali su o tome da je Ukrajina postala mesto okupljanja ekstremista iz raznih delova sveta, koji su tamo sticali borbeno iskustvo.

Neke organizacije za ljudska prava upozoravale su i na napade radikalnih nacionalističkih grupa na Rome, levičarske aktiviste, novinare i LGBT organizacije. Grupe poput „Desnog sektora“ i pojedinih ultranacionalističkih pokreta godinama su imale prisustvo na ulicama i u javnom životu, iako na izborima nikada nisu osvajale značajan broj glasova.

To je upravo ključni paradoks ukrajinske priče. Ekstremna desnica u Ukrajini nije dominantna politička sila niti kontroliše državu, ali je njen uticaj u bezbednosnim strukturama, uličnom aktivizmu i simboličkom prostoru često bio veći nego što su zapadni mediji bili spremni da priznaju nakon početka rata.

Pre 2022. godine o tome su redovno pisali i zapadni novinari i analitičari. Posle početka rata, tema je gotovo nestala iz glavnog medijskog toka, jer je strah od ruske propagande doveo do autocenzure i izbegavanja svake teme koja bi mogla da oslabi podršku Ukrajini.

Ali upravo tu leži opasnost savremenih informacionih ratova — kada politički interes postane važniji od doslednosti, javnost prestaje da dobija potpunu sliku. Jedna strana preuveličava problem kako bi opravdala agresiju, druga ga minimizira kako bi očuvala politički narativ. A istina, kao i obično u ratovima, ostaje negde između.